मधेस तीर्थाटन: राजनीतिको सिँढी मात्र नबनोस् !
छठको आस्थाबीच रवि, गगन र बालेनको मधेस मोह; धार्मिक संस्कृतिको सम्मान कि जनमतको राजनीतिक हिसाबकिताब ?
काठमाडौँ, २९ कात्तिक । तराई–मधेस यतिबेला छठमय बनेको छ। पोखरी, नदी, तलाउ र जलाशयका किनारमा छठीमाताको पूजाका लागि घाटहरू सजिँदै छन्। घरआँगनदेखि सार्वजनिक जलाशयसम्म सरसफाइ, सजावट र पूजाको तयारीले मधेसको वातावरण उल्लासमय बनेको छ।
अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर मनाइने छठ पर्वले धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई एकै ठाउँमा जोडेको छ। तर, यस वर्षको छठ पर्वले धार्मिक र सांस्कृतिक रौनकसँगै नेपालको राजनीतिमा अर्को रोचक बहस पनि जन्माएको छ– मधेसका धार्मिकस्थलमा नेताहरूको बढ्दो उपस्थितिको उद्देश्य आखिर के हो ? आस्थाको सम्मान, सांस्कृतिक सम्बन्धको विस्तार वा राजनीतिक स्वार्थको नयाँ अध्याय ?
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछाने पत्नी निकिता पौडेलसहित छठ पर्व मनाउन जनकपुरधाम पुगेका छन्। उनले धनुषा र महोत्तरीका विभिन्न धार्मिकस्थलमा पुगेर पूजार्चना गरेका छन्।
आइतबार बिहान ऐतिहासिक जानकी मन्दिरमा पूजाआजा गर्दै उनले धार्मिक आस्था प्रकट गरेका छन्। मधेसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक केन्द्र जनकपुरधाममा उनको उपस्थितिलाई सामान्य धार्मिक भ्रमणका रूपमा मात्रै हेरिएको छैन। यसलाई मधेससँग राजनीतिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा पनि व्याख्या गर्न थालिएको छ।
उता, नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापा पनि छठ पर्व मनाउन आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र सर्लाही–४ पुग्दै छन्। आइतबार सर्लाही जाने क्रममा सिमरा विमानस्थलमा सञ्चारकर्मीसँग कुरा गर्दै उनले छठीमाईले सबैलाई सकारात्मक हुने प्रेरणा दिऊन् भन्ने कामना गरेका छन्।
निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध, स्थानीय मतदातासँगको सम्पर्क र मधेसको सांस्कृतिक पर्वमा सहभागितालाई थापाले राजनीतिक तथा सामाजिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्।
यसबीच प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह पनि छठको अवसरमा मधेस जाने चर्चा चल्यो। तर, प्रधानमन्त्रीको सचिवालयबाट उनको भ्रमणबारे औपचारिक जानकारी सार्वजनिक भएको छैन।
प्रधानमन्त्री शाहको पुर्ख्यौली घर महोत्तरीमा रहे पनि उनले झापा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ५ बाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचन जितेका हुन्। त्यसैले उनको मधेस उपस्थिति केवल पुर्ख्यौली सम्बन्धको विषय मात्रै होइन, मधेससँगको राजनीतिक र भावनात्मक सम्बन्धको सन्दर्भमा पनि चासोको विषय बन्ने गरेको छ।
यसरी छठको अवसरमा मधेसमा तीन राजनीतिक पात्रको चर्चा एकैपटक चुलिएको छ। एकातिर रास्वपा सभापति रवि लामिछाने, अर्कोतिर कांग्रेस सभापति गगन थापा र सम्भावित रूपमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह।
तीनै पात्रको राजनीतिक पृष्ठभूमि, शक्ति र जनसम्पर्कको आधार फरक छ। तर, उनीहरूको मधेससँगको सम्बन्ध र धार्मिक–सांस्कृतिक उपस्थितिले एउटा साझा प्रश्न उठाएको छ– मधेसको आस्था राजनीतिका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्दै गएको हो ?
आस्थाको केन्द्रमा राजनीति
छठ पर्व कुनै एउटा समुदायको सामान्य चाड होइन। यो सूर्य उपासनाको विशिष्ट परम्परा हो। कठोर व्रत, शुद्धता, संयम, सामूहिक सहभागिता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान यसको मूल विशेषता हुन्।
यस पर्वमा जात, वर्ग, भाषा र आर्थिक अवस्थाको विभाजन गौण हुन्छ। धनी होस् वा गरिब, उच्च पदमा पुगेको व्यक्ति होस् वा सामान्य नागरिक, सबै एउटै घाटमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यही समानता छठको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो।
मधेसको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने छठ अहिले मधेसको सीमाभन्दा धेरै पर फैलिएको छ। काठमाडौं उपत्यकादेखि पहाडी जिल्लासम्म छठको रौनक देखिन थालेको छ। यसले नेपाली समाजमा सांस्कृतिक सहअस्तित्व र विविधताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
तर, धार्मिक आस्था र राजनीतिक स्वार्थबीचको दूरी सधैँ स्पष्ट हुँदैन। विशेषगरी जनताको ठूलो धार्मिक तथा सांस्कृतिक सहभागिता हुने पर्वमा राजनीतिक नेतृत्वको उपस्थिति स्वाभाविक रूपमा चर्चाको विषय बन्ने गर्छ।
नेताहरूले धार्मिकस्थलमा पुगेर पूजा गर्नु, व्रतालुहरूसँग भेट्नु र शुभकामना दिनु आफैँमा गलत होइन। बरु यसले सांस्कृतिक विविधताप्रति सम्मान व्यक्त गर्न सक्छ।
तर प्रश्न त्यतिबेला उठ्छ, जब धार्मिक भ्रमणलाई राजनीतिक सन्देश, जनमतको परीक्षण र आफ्नो लोकप्रियता प्रदर्शन गर्ने माध्यम बनाइन्छ।
मन्दिरमा टाउको झुकाउँदैमा जनताको मन जितिन्छ भन्ने राजनीतिक बुझाइले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँदैन। जनताको विश्वास पूजा गर्ने शैलीबाट होइन, जिम्मेवारी पूरा गर्ने व्यवहारबाट आर्जन हुन्छ।
रविको जनकपुर यात्रा : आस्था कि राजनीतिक सन्देश ?
रवि लामिछानेको जनकपुर आगमनलाई रास्वपाको मधेससँगको सम्बन्ध विस्तारको सन्दर्भमा पनि हेर्न सकिन्छ। मधेस नेपालको राजनीतिमा निर्णायक प्रभाव पार्न सक्ने क्षेत्र हो। यहाँको जनसंख्या, राजनीतिक चेतना, सामाजिक विविधता र निर्वाचन परिणामले राष्ट्रिय राजनीतिलाई प्रभावित गर्दै आएका छन्।
रास्वपाले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको अवस्थामा मधेससँगको सम्बन्ध उसका लागि महत्त्वपूर्ण राजनीतिक विषय हो।
मधेसका मतदाता, स्थानीय नेतृत्व, युवा पुस्ता र सामाजिक समुदायसँग संवाद स्थापित नगरी राष्ट्रिय राजनीतिक शक्तिका रूपमा आफ्नो आधार फराकिलो बनाउन सहज छैन।
जनकपुरधाम त्यसका लागि प्रतीकात्मक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण स्थान हो। जानकी मन्दिर केवल धार्मिकस्थल होइन, मधेसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानसँग जोडिएको धरोहर हो।
यहाँ पुगेर पूजार्चना गर्नुले मधेसको धार्मिक भावनाप्रति सम्मान प्रकट गर्छ। तर त्यसको राजनीतिक अर्थ खोजिनु पनि अस्वाभाविक होइन।
रविको भ्रमणलाई केवल राजनीतिक स्वार्थबाट प्रेरित भन्नु न्यायोचित हुँदैन। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विषय पनि हो। तर, उनी सामान्य नागरिक मात्र होइनन्, देशको ठूलो राजनीतिक दलका सभापति हुन्। उनको हरेक सार्वजनिक गतिविधिले राजनीतिक अर्थ ग्रहण गर्नु स्वाभाविक छ।
रविले मधेसको धार्मिक आस्थालाई सम्मान गर्दै यहाँका वास्तविक समस्या, विकासका आवश्यकता, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, नागरिकता, कृषि र पूर्वाधारका विषयमा कस्तो दृष्टिकोण राख्छन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जानकी मन्दिरमा पूजा गर्नु सकारात्मक सन्देश हुन सक्छ, तर मधेसका नागरिकको जीवनस्तर सुधार्ने ठोस योजना प्रस्तुत गर्नु त्योभन्दा ठूलो राजनीतिक जिम्मेवारी हो।
गगनको सर्लाही यात्रा : निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध
कांग्रेस सभापति गगनकुमार थापाको सर्लाही यात्रा भने उनको निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्धका कारण पनि अर्थपूर्ण छ। जनप्रतिनिधि र मतदाताबीचको सम्बन्ध चुनावको समयमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन।
धार्मिक पर्व, सामाजिक कार्यक्रम र स्थानीय समस्याका अवसरमा जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु लोकतान्त्रिक अभ्यासको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
थापाले छठीमाईले सबैलाई सकारात्मक हुने प्रेरणा दिऊन् भन्ने कामना गर्नु धार्मिक तथा सांस्कृतिक सद्भावको सन्देश हो। तर कांग्रेसजस्तो पुरानो राजनीतिक दलका सभापतिका रूपमा उनको मधेस भ्रमणलाई पार्टीको राजनीतिक पुनर्स्थापना र जनसम्बन्ध विस्तारको कोणबाट पनि हेरिनेछ।
नेपाली कांग्रेसको परम्परागत राजनीतिक आधारमा मधेसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ। तर बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति, नयाँ दलहरूको उदय र मतदाताको अपेक्षामा आएको परिवर्तनले कांग्रेसलाई आफ्नो आधार पुनः मजबुत बनाउन चुनौती थपेको छ।
यस्तो अवस्थामा छठजस्तो व्यापक जनसहभागिता हुने पर्वमा सभापतिको उपस्थिति राजनीतिक रूपमा अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। तर गगन थापाका लागि पनि चुनौती उस्तै छ– सर्लाही पुगेर शुभकामना दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।
स्थानीय जनताको समस्या सुन्ने, पार्टीको संगठनलाई जनतासँग जोड्ने र निर्वाचन क्षेत्रका नागरिकले भोगिरहेका समस्याको समाधानमा सक्रिय हुने काम नै वास्तविक राजनीतिक परीक्षा हो।
बालेनको मधेस सम्बन्ध : पुर्ख्यौली पहिचान कि राष्ट्रिय नेतृत्व ?
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको सम्भावित मधेस भ्रमणले भने अर्को राजनीतिक बहस जन्माएको छ। उनको पुर्ख्यौली घर महोत्तरीमा छ। तर उनको निर्वाचन क्षेत्र झापा–५ हो। यसले उनको राजनीतिक पहिचानलाई एउटा भूगोलमा सीमित नगरी राष्ट्रिय नेतृत्वको रूपमा स्थापित गर्ने अवसर पनि दिएको छ।
प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा उनको मधेस भ्रमण भए त्यसलाई व्यक्तिगत धार्मिक आस्थाभन्दा पनि राष्ट्रिय नेतृत्वको सांस्कृतिक तथा सामाजिक सम्बन्धका रूपमा हेरिनेछ। नेपालको विविधता, भाषा, संस्कृति र क्षेत्रीय पहिचानलाई जोड्ने जिम्मेवारी प्रधानमन्त्रीकै हो।
तर प्रधानमन्त्रीले मधेस पुगेर धार्मिकस्थलमा पूजाआजा गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। मधेसका नागरिकले वर्षौंदेखि उठाउँदै आएका खानेपानी, सिँचाइ, सडक, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, रोजगारी, सीमा क्षेत्रका समस्या र विकासमा देखिएको असमानताको विषयमा सरकारले कस्तो नीति लिन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
प्रधानमन्त्रीको पुर्ख्यौली सम्बन्ध महोत्तरीसँग हुनु एउटा पारिवारिक र भावनात्मक पक्ष हो। तर उनको जिम्मेवारी देशका सबै भूगोल र समुदायप्रति समान छ। झापाबाट निर्वाचित हुनु, पुर्ख्यौली सम्बन्ध महोत्तरीसँग रहनु र प्रधानमन्त्रीका रूपमा सिंहदरबारको नेतृत्व गर्नु तीन फरक सन्दर्भ हुन्। यी सबैलाई जोड्ने सूत्र भनेको राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो।
मधेसको आस्था राजनीतिक पर्यटनको गन्तव्य नबनोस्
नेपालको राजनीतिमा धार्मिकस्थल र धार्मिक पर्वलाई राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यम बनाउने प्रवृत्ति नयाँ होइन। चुनाव नजिकिँदा मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, चर्च र धार्मिक सभाहरूमा नेताहरूको उपस्थिति बढ्ने गरेको देखिन्छ।
धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्नु सकारात्मक पक्ष हो, तर त्यसलाई मतदाताको भावनासँग सौदाबाजी गर्ने साधन बनाउनु गलत हो।
मधेसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई केवल निर्वाचनको गणितमा सीमित गर्नु अर्को गम्भीर भूल हुनेछ। मधेस कुनै राजनीतिक दलको प्रयोगशाला होइन। यहाँका नागरिक केवल मतदाता मात्र पनि होइनन्। उनीहरूका आफ्नै सपना, अपेक्षा, संघर्ष र अधिकार छन्।
मधेसले देशलाई राजनीतिक नेतृत्व मात्र दिएको छैन, कृषि उत्पादन, श्रम, संस्कृति, भाषा, व्यापार र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याकउँदै आएको छ। तर यही मधेसका धेरै बस्तीमा अझै आधारभूत पूर्वाधारको अभाव छ।
किसानले समयमा मल र बीउ पाउँदैनन्। युवाले रोजगारी खोज्दै विदेशिनुपर्छ। स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कमजोर छ। शिक्षा र विकासमा क्षेत्रीय असमानताको प्रश्न कायमै छ।
यस्ता समस्याबीच राष्ट्रिय राजनीतिक नेतृत्व छठको अवसरमा मधेस पुग्नु सकारात्मक हुन सक्छ। तर भ्रमणको उपलब्धि धार्मिकस्थलमा खिचिएका तस्बिर, सामाजिक सञ्जालमा राखिएका भिडियो र राजनीतिक प्रचार सामग्रीमा मात्र सीमित भयो भने त्यो मधेसको सम्मान होइन, मधेसको भावनाको उपयोग हुनेछ।
नेताहरूले छठको घाटमा पुगेर जनतासँग हात मिलाउनु राम्रो हो। तर त्यही हातले किसानको समस्या समाधान गर्ने नीति बनाउनुपर्छ।
व्रतालुको आस्थाप्रति सम्मान प्रकट गर्नु राम्रो हो, तर त्यही सम्मानले नागरिकको धार्मिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक अधिकारको रक्षा गर्न सक्नुपर्छ। सूर्यलाई अर्घ्य दिनु सुन्दर परम्परा हो, तर जनताले सरकारसँग मागेको सुशासन, न्याय र विकासको उज्यालो पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
राजनीतिको परीक्षा घाटमा होइन, व्यवहारमा
छठ पर्वको एउटा विशिष्ट सन्देश छ– अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि सम्मान गरिन्छ र उदाउँदो सूर्यलाई पनि। अर्थात् समय, अवस्था र परिस्थितिभन्दा माथि प्रकृति र आस्थाको सम्मान गर्ने परम्परा यसमा निहित छ।
राजनीतिमा पनि यही उदारता र विनम्रताको आवश्यकता छ। सत्ता हुँदा जनताको नजिक देखिने र सत्ता कमजोर हुँदा टाढिने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्दैन।
रवि लामिछाने, गगन थापा र बालेन्द्र शाह तीनै जना अहिलेको राष्ट्रिय राजनीतिका प्रभावशाली पात्र हुन्। उनीहरूको मधेससँगको सम्बन्ध फरक हुन सक्छ, तर उनीहरूबाट मधेसले राखेको अपेक्षा एउटै छ– सम्मान, समान अवसर, विकास र न्याय।
धार्मिकस्थलमा पुगेर पूजाआजा गर्नु व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो। छठ पर्वमा सहभागी हुनु सांस्कृतिक सद्भावको प्रतीक हो। तर त्यसलाई राजनीतिक उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिन्छ भने जनताले प्रश्न गर्ने अधिकार राख्छन्।
नेताहरूको भ्रमणले मधेसको धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्छ कि गर्दैन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई कस्तो योगदान पुर्याटउँछ, मधेसका समस्या समाधान गर्ने राजनीतिक प्रतिबद्धता जन्माउँछ कि जन्माउँदैन भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अन्ततः मधेसलाई नेताहरूको तीर्थाटनको गन्तव्य बनाउने होइन, राष्ट्रिय विकासको प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। जनकपुरको जानकी मन्दिरमा झुकेको शिरले मधेसको सम्मान गर्नुपर्छ।
सर्लाहीको छठ घाटमा पुगेको राजनीतिक नेतृत्वले स्थानीय जनताको आवाज सुन्नुपर्छ। महोत्तरीको पुर्ख्यौली सम्बन्धले प्रधानमन्त्रीलाई मधेसको पीडा र सम्भावना बुझ्ने थप जिम्मेवारी सम्झाउनुपर्छ।
छठको घाटमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिँदा मानिसले भोलिको उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षा गर्छन्। मधेसका जनताले पनि नेताहरूको आगमनलाई नयाँ आशा र अपेक्षासँग जोडेर हेर्न सक्छन्। तर उनीहरूलाई अब भाषण, भ्रमण र प्रचारको अर्को सूर्य होइन, सुशासन, विकास र न्यायको वास्तविक उज्यालो चाहिएको छ।
मधेसको आस्था राजनीतिको सिँढी होइन, राष्ट्रिय एकताको आधार बन्नुपर्छ। जानकी मन्दिरमा बज्ने घण्टी, छठ घाटमा गुञ्जिने लोकधुन र सूर्यलाई चढाइने अर्घ्यलाई राजनीतिक स्वार्थको आवाजले छोप्नु हुँदैन।
नेताहरूले मधेसमा टेकेको पाइला कति किलोमिटर हिँड्यो भन्नेभन्दा पनि मधेसको विकासका लागि कति जिम्मेवारी पूरा गर्योँ भन्ने हिसाब जनताले खोज्नेछन्।
त्यसैले अहिलेको मूल प्रश्न रवि, गगन वा बालेन मधेस किन पुगे वा पुगेनन् भन्ने मात्र होइन। उनीहरू मधेसबाट फर्किएपछि मधेसका लागि के गर्छन् भन्ने हो।
धार्मिक आस्थाको सम्मान पूजाबाट सुरु हुन सक्छ, तर त्यसको पूर्णता जनताको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने कर्मबाट मात्रै सम्भव हुन्छ।
