न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

दशैँको मौनतामा समाजलाई सोध्नुपर्ने एउटा प्रश्न

— जयप्रकाश आनन्द

दशैँको यो पावन र उल्लासमय समयमा मुलुकका अनेकौँ घरआँगनमा टीका, जमरा र पारिवारिक मिलनको रौनक छ। तर, विपत्ति, अभाव र निराशाबीच सबैका लागि यो समय उस्तै सुखद छैन। यस्तो बेला क्षणिक उल्लासभन्दा बाहिर निस्केर हामीले आफ्ना सामाजिक मूल्य र प्राथमिकताबारे पनि सोच्नुपर्छ। आखिर, समाजको समृद्धि भौतिक उपलब्धिमा मात्र होइन, मानिसले आफ्नो कर्मबाट कस्तो आदर्श स्थापित गर्‍यो र अरूका लागि कस्तो प्रेरणा छाड्यो भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।

यही सन्दर्भमा मेरो मनमा एउटा प्रश्न उठिरहेको छ— मानिसले आफ्नो प्रतिभा र साधनाबाट हासिल गरेको उचाइ किन पर्याप्त हुँदैन? त्यसमा राजनीतिक पदको ताज नजोडेसम्म हाम्रो समाजले उसको व्यक्तित्वलाई पूर्ण मान्न सक्दैन?

केही वर्षअघि भारतीय अभिनेत्री स्मृति ईरानीलाई एक पत्रकारले तत्कालीन राजनीतिक अवस्थाबारे उनको विचार सोध्दा उनले प्रतिप्रश्न गरेकी थिइन्— “के यसको जवाफ दिन राजनीतिक व्यक्तिहरू अब रहेनन्?” त्यसबेला उनी राजनीतिबाहिरकी रंगकर्मी थिइन्। उनको छोटो जवाफमा राजनीतिमा बोल्नुपर्ने र जवाफदेही हुनुपर्ने मानिसहरू मौन बस्दा कलाकारले नै राजनीतिक प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने विडम्बनामाथि व्यङ्ग्य थियो।

समयको विडम्बना, पछि उनी आफैँ राजनीतिमा प्रवेश गरिन्, मन्त्री बनिन् र राजनीतिक यात्रामा विवादहरू पनि सामना गरिन्। उनको सम्पूर्ण राजनीतिक जीवनको मूल्याङ्कन एउटा प्रसंगबाट गर्न मिल्दैन। राजनीति प्रवेश गर्नु आफैँमा दोष पनि होइन। तर, राजनीतिलाई बाहिरबाट प्रश्न गर्नु र त्यसको अभ्यासभित्र प्रवेश गरेर आफ्ना मूल्य जोगाउनु फरक कुरा हुन्।

आज नेपालमा प्रख्यात गायिका आनी छोइङ डोल्मालाई लुम्बिनी विकास कोषको उपाध्यक्ष नियुक्त गरिएपछि मलाई यस्तै प्रश्नले घोचिरहेको छ। यसपटक प्रसंग राजनीतिको आलोचना गर्ने कलाकारको मात्र होइन, बुद्धको करुणा र शान्तिको सन्देशलाई आफ्नो स्वरमार्फत संसारसम्म पुर्‍याएकी विशिष्ट व्यक्तित्वको हो।

एउटा स्वर, जसले पदभन्दा माथिको परिचय बनाएको थियो

आनी छोइङ डोल्माको परिचय कुनै सरकारी पदबाट बनेको होइन। कुनै राजनीतिक दलको झन्डामुनि उभिएर उनले ख्याति कमाएकी पनि होइनन्। बौद्ध साधना, संगीत र करुणाको सन्देशलाई आफ्नो स्वरमा मिसाएर उनले देशको सीमाभन्दा परसम्म विशिष्ट पहिचान बनाएकी छन्। उनका गीतले अनेकौँ मानिसलाई दुःखबीच शान्ति, निराशाबीच आशा र जीवनप्रति नयाँ दृष्टि दिएका छन्।

यो आफैँमा असाधारण उपलब्धि हो। संसारमा सबै मानिस मन्त्री बन्न सक्दैनन्, तर केही मानिस आफ्नो प्रतिभा र कर्मबाट यस्तो उचाइमा पुग्छन्, जहाँ उनीहरूको परिचय नै सम्मानको पर्याय बन्छ। त्यहाँ पुग्न सरकारी पद वा पदवी आवश्यक पर्दैन।

आनी त्यस्तै व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्।

त्यसैले उनको नियुक्तिलाई लिएर मेरो चासो उनी उक्त पदका लागि योग्य छिन् कि छैनन् भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित छैन। त्यसको मूल्याङ्कन उनको योग्यता, अनुभव, नियुक्ति प्रक्रिया र जिम्मेवारी निर्वाहका आधारमा हुनुपर्छ। बौद्ध पृष्ठभूमि वा आध्यात्मिक परिचय भएकै कारण कसैलाई सार्वजनिक जिम्मेवारीका लागि अयोग्य ठहर्‍याउनु पनि न्यायोचित हुँदैन।

तर, यी प्रश्नभन्दा अगाडि अर्को प्रश्न छ— आनी छोइङ डोल्माजस्तो व्यक्तित्वका लागि यो पद साँच्चै आवश्यक थियो त?

पदको उचाइ कि व्यक्तित्वको उचाइ?

नेपालमा राजनीतिक नियुक्तिहरूमा योग्यता र सार्वजनिक योगदानभन्दा दलगत निकटता, सत्तासमीकरण र भागबण्डाले प्राथमिकता पाउने गरेको गुनासो पुरानो हो। ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व बोकेको लुम्बिनी विकास कोषको नियुक्तिमा पनि त्यसैले प्रश्न उठेका छन्। नियुक्तिको वास्तविक आधार के थियो भन्ने कुरा तथ्य र प्रक्रियाबाट स्पष्ट हुनुपर्छ।

राजनीतिक संस्थाको चरित्र कमजोर छ भन्दैमा त्यसमा प्रवेश गर्ने व्यक्तिलाई स्वतः दोषी ठहर्‍याउनु उचित हुँदैन। तर, प्रतिष्ठित व्यक्तिले सार्वजनिक पद स्वीकार गर्दा त्यसले आफ्नो छवि, स्वतन्त्रता र जनविश्वासमा पार्न सक्ने प्रभावबारे सोच्नुपर्छ।

मेरो प्रश्न आनीको नियतमाथि होइन, हाम्रो सामाजिक प्राथमिकतामाथि हो।

जसले आफ्नो कर्मबाट सम्मान कमाइसकेको छ, उसले आफ्नो परिचयलाई अझ ठूलो बनाउन पद खोज्नुपर्ने किन? आनीको स्वरले कमाएको प्रतिष्ठा कुनै सरकारी नियुक्तिको मोहताज थिएन। बुद्धको शान्ति-सन्देश संसारसम्म पुर्‍याउन उनले गरेको योगदान उपाध्यक्षको कुर्सीले दिएको उपलब्धि होइन। बरु, उनको साधना र कर्मले त्यो कुर्सीभन्दा धेरै फराकिलो पहिचान निर्माण गरिसकेको थियो।

सरकारी पदमा पुग्नु उपलब्धि हुन सक्छ। सार्वजनिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु सम्मानजनक काम पनि हो। तर, हरेक उपलब्धिको अन्तिम गन्तव्य सरकारी पद नै हो भन्ने सोचले हामीलाई कहाँ पुर्‍याउँछ?

हामी मानिसको मूल्य उसले के सिर्जना गर्‍यो, समाजलाई के दियो र कति जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्‍यो भन्ने आधारमा नाप्न छाडेर कुन पद पायो भन्ने आधारमा नाप्न थालेका छौँ। यो हाम्रो समयको एउटा सामाजिक रोग हो।

समाजको अदृश्य तृष्णा

हाम्रो समाजमा मानिस आफ्नो क्षेत्रमा स्थापित भइसकेपछि पनि अर्को कुनै पद प्राप्त नगरेसम्म उसको उपलब्धि अधुरो छ भन्ने मनोविज्ञान हुर्किएको छ। कलाकारलाई राजनीतिक नियुक्ति, बुद्धिजीवीलाई सरकारी पद र सामाजिक अभियन्तालाई सत्ताको निकटता चाहिने प्रवृत्ति त्यसैको उदाहरण हो।

निश्चय नै, सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको आकर्षण सधैँ स्वार्थबाट प्रेरित हुँदैन। आफ्नो ज्ञान र अनुभव नीतिनिर्माणमा प्रयोग गर्ने तथा समाजको सेवा गर्ने इमानदार चाहना पनि हुन सक्छ। तर, सेवाको आकाङ्क्षा र पदको मोहबीचको भिन्नता छुट्याउन नसक्दा समस्या सुरु हुन्छ।

सेवा गर्न पद चाहिन सक्छ, तर सम्मानित हुन पद नै चाहिन्छ भन्ने छैन।

एउटा शिक्षकले हजारौँ विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्न सक्छ। लेखकले पुस्तौँसम्म चेतना प्रभावित गर्न सक्छ। कलाकारले भाषाको सीमा नाघेर मानवीय संवेदना जोड्न सक्छ। एउटा साधकले कुनै पदमा नबसी पनि मानिसलाई लोभ, मोह र घृणाभन्दा माथि उठ्ने प्रेरणा दिन सक्छ।

तर, हामीले यी योगदानलाई पर्याप्त ठान्न छाडेका छौँ। मानौँ, सामाजिक सफलताको सर्वोच्च प्रमाण सरकारी पद हो र बाँकी सबै उपलब्धि त्यसको प्रतीक्षामा रहेका अधुरा उपलब्धि हुन्।

जब पद प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो हुन्छ, प्रतिष्ठित मानिस पनि पदको पछाडि दौडिन थाल्छ। सत्तासँगको निकटतालाई सफलताको प्रमाण मान्न थालिएपछि व्यक्तिको योगदानभन्दा उसको पहुँचको प्रशंसा हुन थाल्छ। यो व्यक्तिको मात्र होइन, हाम्रो सामूहिक चेतनाको कमजोरी हो।

बुद्धको सन्देश र पदको तृष्णा

आनीको प्रसंगलाई मर्मस्पर्शी बनाउने पक्ष उनको सार्वजनिक परिचय बुद्धको शिक्षासँग जोडिनु हो। बुद्धको दर्शनले तृष्णा, आसक्ति र अहङ्कारबाट मुक्त हुने बाटो देखाउँछ। कुनै वस्तु वा उपलब्धिलाई आफ्नो अस्तित्वको अन्तिम आधार बनाउनु दुःखको कारण हुन सक्छ भन्ने बोध गराउँछ।

यसको अर्थ बुद्धको सन्देशसँग जोडिएको व्यक्तिले सार्वजनिक पद स्वीकार गर्नु हुँदैन भन्ने होइन। आध्यात्मिक साधना र सार्वजनिक सेवा परस्पर विरोधी कुरा होइनन्। पदमा रहेर पनि इमानदारीपूर्वक सेवा गर्न सकिन्छ; पदबाहिर रहेर पनि स्वार्थी हुन सकिन्छ।

तर, आध्यात्मिक साधनाबाट परिचित व्यक्तित्वप्रति एउटा स्वाभाविक अपेक्षा रहन्छ— उसले पदलाई प्रतिष्ठा बढाउने माध्यमभन्दा समाजसेवाको जिम्मेवारीका रूपमा लिएको होस्।

त्यसैले प्रश्न पद स्वीकार गरियो कि गरिएन भन्ने मात्र होइन; पदले व्यक्तिको पहिचान समृद्ध बनायो कि पहिल्यै स्थापित पहिचानमाथि अनावश्यक विवादको छाया थप्यो भन्ने पनि हो।

आनीले यो जिम्मेवारी कुन उद्देश्यले स्वीकार गरिन् भन्ने कुरा उनी स्वयंलाई थाहा होला। उनको नियतमाथि अनुमान गर्नु उचित हुँदैन। तर, सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गर्ने व्यक्तिले आफ्नो निर्णयको सामाजिक अर्थ र त्यसले पार्न सक्ने प्रभावबारे सोच्नु आवश्यक हुन्छ— विशेषतः त्यस्तो व्यक्तिले, जसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति जनविश्वास हो।

कहिलेकाहीँ नयाँ पद प्राप्त गर्नु उपलब्धि हुँदैन; आफूले कमाइसकेको उचाइ जोगाइराख्नु नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुन्छ।

राजनीतिले सबैलाई आफ्नो छायामा तान्छ

राजनीति आफैँमा खराब होइन। लोकतन्त्रमा सार्वजनिक निर्णय, नागरिक अधिकार र राज्य सञ्चालनका लागि राजनीति अपरिहार्य छ। देशलाई योग्य, इमानदार र सक्षम मानिसहरू राजनीतिमा आउन पनि आवश्यक छ।

तर, राजनीति र राजनीतिक संस्कार एउटै कुरा होइनन्। हाम्रो अभ्यासमा राजनीति प्रायः पद, शक्ति, प्रतिष्ठा र पहुँचको प्रतिस्पर्धा बनेको छ। सार्वजनिक संस्थालाई दलीय स्वार्थबाट मुक्त राख्न नसक्दा योग्य व्यक्तिको प्रवेशले मात्र संस्थाको चरित्र बदलिँदैन। कहिलेकाहीँ संस्थाको कमजोर चरित्रले त्यहाँ प्रवेश गर्ने व्यक्तिको छविमै प्रश्न उठाइदिन्छ।

बाहिरबाट हेर्दा मानिसले सत्तालाई सुधार्ने सपना देख्न सक्छ; भित्र प्रवेश गरेपछि उसले सत्ताको संस्कारसँग जुध्नुपर्छ। कोही त्यसलाई बदल्न सफल हुन्छन्, कोही त्यसैमा मिसिन्छन् र कोही विवादमा अल्झिन्छन्।

स्मृति ईरानी र आनी छोइङ डोल्माको जीवनयात्रा समान छैन। एक जना सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेकी व्यक्ति हुन्; अर्कीको मूल पहिचान संगीत र आध्यात्मिक साधनासँग जोडिएको छ। त्यसैले उनीहरूलाई एउटै तराजुमा राखेर सम्पूर्ण जीवनको फैसला गर्नु उचित हुँदैन। मेरो तुलना उनीहरूको समग्र चरित्रबीच होइन; मूल पहिचान र राजनीतिक भूमिकासँग जोडिएपछि उत्पन्न हुने सार्वजनिक प्रश्नबीच हो।

आनीको विशिष्टता उनको संगीत, साधना र करुणाको सन्देशमा छ। अब सार्वजनिक जिम्मेवारीमा रहेर पनि उनले त्यो पहिचान, आफ्नो स्वतन्त्रता र जनविश्वास कति जोगाउन सक्छिन् भन्ने कुरा उनको नयाँ यात्राको महत्त्वपूर्ण परीक्षा हुनेछ।

दशैँमा एउटा सोच

हामी नयाँ पुस्तालाई कस्तो आदर्श दिइरहेका छौँ? सरकारी नियुक्ति पाएको व्यक्तिलाई मात्र सफल मान्ने कि कुनै पदमा नपुगी पनि प्रतिभा, श्रम र नैतिकताबाट समाजको सम्मान जित्ने मानिसलाई उत्तिकै महत्त्व दिने?

आनी छोइङ डोल्माले लुम्बिनी विकास कोषमा कस्तो भूमिका निर्वाह गर्छिन् भन्ने कुरा समयले देखाउनेछ। नियुक्तिको आधार, संस्थाको कार्यसम्पादन र उनको वास्तविक योगदानका आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। उनले आफ्नो जिम्मेवारीबाट लुम्बिनीको गरिमा र बुद्धको शान्ति-सन्देशलाई अझ व्यापक बनाउन सकिन् भने त्यसको स्वागत गर्नुपर्छ।

तर, त्यसो भन्दैमा नियुक्तिले उठाएको मूल प्रश्न बिर्सनु हुँदैन। राज्यले प्रतिभाको सम्मान गर्नुपर्छ, तर सम्मान गर्ने सर्वोत्तम तरिका पद दिनु मात्र होइन। प्रतिभाको स्वतन्त्रता, सिर्जनशीलता र मौलिक पहिचान जोगाउनु पनि हो। कहिलेकाहीँ कुनै प्रतिभालाई पदमा नियुक्त गर्नुभन्दा उसले आफ्नो क्षेत्रमा निर्बाध योगदान गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु ठूलो सम्मान हुन सक्छ।

आनीले आफ्नो स्वरबाट संसारका अनेकौँ मानिसलाई शान्तिको अनुभूति गराएकी छन्। त्यो उनको वास्तविक सम्पत्ति हो। कुनै सरकारी नियुक्तिले त्यो सम्पत्ति दिएको होइन; राजनीतिक विवादले पनि स्वतः खोस्न सक्दैन। तर, सार्वजनिक पदले उनको पहिचानलाई कुन दिशामा लैजान्छ भन्ने कुरा उनको कार्यशैली र समयले देखाउनेछ।

यस दशैँमा हामी देवीदेवताको पूजा गर्दै असल जीवनको कामना गरिरहेका छौँ। असल जीवनको एउटा अर्थ आफूले कमाएको सम्मानप्रति सन्तुष्ट हुन जान्नु पनि हो; आफ्नै कर्मको उज्यालोलाई पद र प्रतिष्ठाको अर्को खुड्किलो नबनाउनु पनि हो।

अन्ततः प्रश्न आनीको मात्र होइन, हामी सबैको हो— के हामी आफ्नै कर्मले कमाएको उचाइमा उभिन सक्छौँ, कि त्यसलाई पनि पद र प्रतिष्ठाको अर्को खुड्किलो बनाइरहन्छौँ?

कसैको वास्तविक महानता उसले कति ठूलो कुर्सी पायो भन्नेमा होइन, कुर्सीबिना पनि ऊ कति ठूलो रहन सक्यो भन्नेमा हुन्छ।

पदले मानिसलाई अधिकार, परिचय र शक्ति दिन सक्छ; तर उसको वास्तविक उचाइ कर्म, चरित्र र अरूको हृदयमा बनाएको स्थानले मात्र निर्धारण गर्छ। यही बोध हाम्रो समाजमा गहिरिन सके दशैँको उज्यालो घरआँगनमा मात्र होइन, हाम्रो सोच र सामाजिक चेतनामा पनि फैलिनेछ।

सबैमा विजयादशमीको हार्दिक शुभकामना!