न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

जनताको करबाट बनेको पूर्वाधारमा नेताको निजी स्वामित्व हुँदैन, उपलब्धिको वास्तविक मापन खेलाडीको सफलता र राष्ट्रको गौरव हो

विनय बिक्रम राणा

काठमाडौं । त्रिभुवन क्रिकेट स्टेडियमको निर्माण तथा स्तरोन्नति नेपाली क्रिकेटका लागि सकारात्मक उपलब्धि हो। क्रिकेटप्रति बढ्दो जनआकर्षण, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपाली खेलाडीको उत्साहजनक प्रदर्शन र खेल पूर्वाधारको आवश्यकतालाई हेर्दा आधुनिक सुविधासम्पन्न स्टेडियम निर्माण हुनु समयको माग पनि हो।

 तर विकासको यो सकारात्मक पक्षसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ—राष्ट्र निर्माणका लागि गरिएको काममा जनप्रतिनिधि, राजनीतिक दल र नेतृत्वबीच श्रेय कसले लिने भन्ने होडबाजी किन?

विकासको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्ने ठाउँमा व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रतिस्पर्धा किन?

राष्ट्रको विकास जनताको आवश्यकता पूरा गर्ने माध्यम हो, कुनै नेता वा राजनीतिक दलको व्यक्तिगत प्रचारको साधन होइन। सार्वजनिक लगानीबाट निर्माण भएका संरचनामा राजनीतिक नेतृत्वले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ, तर त्यसलाई निजी उपलब्धिजस्तो प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वको मर्मसँग मेल खाँदैन।

स्टेडियम निर्माण हुनु उपलब्धि हो। तर त्यसको वास्तविक मूल्यांकन उद्घाटन समारोहमा उपस्थित हुने भीड, सामाजिक सञ्जालमा राखिने तस्बिर, प्रचार सामग्रीमा प्रयोग हुने नाराबाजी वा कसले बढी श्रेय लियो भन्ने आधारमा गरिनु हुँदैन। 

विकासको सफलता निर्धारित समयभित्र आयोजना सम्पन्न भयो कि भएन, लागत अनुमानअनुसार काम भयो कि भएन, ठेक्का प्रक्रिया पारदर्शी रह्यो कि रहेन र निर्माणको गुणस्तरले दीर्घकालीन आवश्यकता पूरा गर्छ कि गर्दैन भन्ने आधारमा मापन गरिनुपर्छ।
जनताको करबाट बनेको संरचनामा जनताकै अधिकार र स्वामित्व हुन्छ। नेताको दायित्व त्यसको जस लिनु मात्र होइन, सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग सुनिश्चित गर्नु, कमजोरी भए जवाफ दिनु र निर्माणपछिको सञ्चालन प्रभावकारी बनाउनु पनि हो।

श्रेयको राजनीति होइन, जवाफदेहिताको संस्कृति चाहिन्छ
नेपालमा विकास आयोजनालाई राजनीतिक प्रतिष्ठासँग जोड्ने प्रवृत्ति नयाँ होइन। सरकार फेरिएसँगै आयोजना आफ्नो पालामा सुरु भएको, आफ्नै पहलमा अघि बढेको वा आफ्नै नेतृत्वमा सम्पन्न भएको दाबी गर्ने प्रतिस्पर्धा देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा एउटै आयोजनालाई लिएर विभिन्न पक्षले आ–आफ्नो योगदानलाई असाधारण रूपमा प्रस्तुत गर्ने गर्छन्।

तर विकासको निरन्तरता कुनै एउटा व्यक्ति वा दलको कार्यकालमा सीमित हुँदैन। कुनै आयोजना अवधारणादेखि निर्माण र सञ्चालनसम्म पुग्न सरकारी निकाय, प्राविधिक जनशक्ति, बजेट व्यवस्थापन, निर्माण व्यवसायी र विभिन्न चरणका निर्णयकर्ताको भूमिका रहन सक्छ। त्यसैले योगदानको मूल्यांकन तथ्य, अभिलेख र प्रमाणका आधारमा हुनुपर्छ, प्रचारको आवाजका आधारमा होइन।

त्रिभुवन क्रिकेट स्टेडियमको सन्दर्भमा पनि नागरिकले खोज्नुपर्ने विषय यही हो। आयोजनामा कति सार्वजनिक रकम खर्च भयो? ठेक्का र निर्माण प्रक्रिया कति पारदर्शी रह्यो? निर्धारित मापदण्डअनुसार काम सम्पन्न भयो कि भएन? दर्शक, खेलाडी र प्राविधिकका लागि आवश्यक सुविधा पर्याप्त छन् कि छैनन्? मर्मतसम्भार तथा सञ्चालनका लागि दीर्घकालीन स्रोत सुनिश्चित गरिएको छ कि छैन?

यी प्रश्नको स्पष्ट जवाफ दिनु नै जिम्मेवार नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो। शिलालेखमा नाम लेखाउन हतार गर्ने नेतृत्वले आयोजनाको गुणस्तर, लागत र परिणामबारे पनि उत्तिकै स्पष्ट जवाफ दिन सक्नुपर्छ।

स्टेडियम बन्यो, अब खेल प्रणाली कहिले बन्छ?
नेपाललाई आधुनिक क्रिकेट स्टेडियम आवश्यक छन्। तर स्टेडियम मात्र निर्माण गरेर क्रिकेटको भविष्य सुरक्षित हुँदैन। 

खेल पूर्वाधारको वास्तविक उपयोग त्यतिबेला हुन्छ, जब त्यससँग जोडिएको प्रशिक्षण, प्रतिभा पहिचान, प्रतियोगिता व्यवस्थापन र खेलाडीको व्यावसायिक विकासको प्रणाली प्रभावकारी हुन्छ।
नेपालमा क्रिकेटप्रतिको आकर्षण बढिरहेको छ। सीमित स्रोतसाधनबीच पनि नेपाली खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो क्षमता देखाइरहेका छन्। यही सम्भावनालाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्न विद्यालय र स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म जोडिने व्यवस्थित खेल संरचना आवश्यक छ।

प्रतिभाशाली खेलाडीलाई समयमै पहिचान गर्ने, दक्ष प्रशिक्षक उत्पादन गर्ने, वैज्ञानिक प्रशिक्षण पद्धति अपनाउने, खेल विज्ञान र खेलाडीको स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिने तथा नियमित घरेलु प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। महिला क्रिकेट, उमेर समूहका प्रतियोगिता र दुर्गम क्षेत्रका प्रतिभालाई अवसर दिने कार्यक्रम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

स्टेडियम बनेपछि त्यहाँ नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन हुन्छन् कि हुँदैनन्? नयाँ खेलाडीले आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर पाउँछन् कि पाउँदैनन्? खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रशिक्षण र प्रतिस्पर्धाको सुविधा प्राप्त गर्छन् कि गर्दैनन्? यस्ता प्रश्नको जवाफबिना पूर्वाधार विकासको उपलब्धि अधुरै रहन्छ।

खेल मैदानको सफलता त्यसमा आयोजना हुने प्रतियोगिताको संख्यामा मात्र सीमित हुँदैन। त्यसले उत्पादन गर्ने प्रतिभा, खेलाडीको प्रदर्शन, दर्शकको पहुँच, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको निरन्तरता र खेल क्षेत्रको आर्थिक सम्भावनाले पनि यसको औचित्य प्रमाणित गर्छ।

अन्य देशबाट सिक्ने पाठ: निर्माणसँगै सञ्चालनको तयारी
विकसित क्रिकेट राष्ट्रबाट नेपालले सिक्नुपर्ने कुरा ठूला र आकर्षक स्टेडियम बनाउने कला मात्र होइन। त्यस्ता पूर्वाधारलाई दीर्घकालसम्म प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने संस्थागत प्रणाली पनि हो।

स्टेडियम निर्माणपछि नियमित मर्मतसम्भार, मैदानको गुणस्तर संरक्षण, सुरक्षा व्यवस्थापन, टिकट प्रणाली, दर्शक सुविधा, खेलाडीका लागि आवश्यक संरचना र आम्दानीका दिगो स्रोतको व्यवस्थापन अपरिहार्य हुन्छ। सार्वजनिक लगानीबाट बनेको संरचना वर्षौँसम्म उपयोगी रहन सकेन भने प्रारम्भिक निर्माणको प्रशंसा मात्रले त्यसको औचित्य जोगाउन सक्दैन।

त्यसैले स्टेडियम सञ्चालनमा व्यावसायिक व्यवस्थापन, स्पष्ट जिम्मेवारी, नियमित लेखापरीक्षण र सार्वजनिक जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सरकारी बजेटमा निर्भरता मात्र बढाउने होइन, प्रतियोगिता, प्रायोजन र अन्य वैधानिक स्रोतबाट सञ्चालनलाई दिगो बनाउने सम्भावनाको खोजी पनि गर्नुपर्छ।

सार्वजनिक पूर्वाधारलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त राख्दै व्यावसायिक र पारदर्शी ढंगले सञ्चालन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सके मात्र यसको लाभ भावी पुस्तासम्म पुग्न सक्छ।
राष्ट्रिय गौरवको मापन फ्लडलाइटले होइन, खेलाडीले गर्छ
रङ्गीचङ्गी सिट, आकर्षक संरचना र उज्याला फ्लडलाइटले स्टेडियमलाई सुन्दर बनाउन सक्छन्। तर राष्ट्रको खेल गौरवको अन्तिम मापन ती संरचनाको बाहिरी चमकले गर्दैन। त्यस मैदानमा प्रशिक्षण लिएका खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा गर्ने प्रदर्शनले गर्छ।

नेपाली खेलाडीले विश्वस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु, उनीहरूको क्षमता विकास गर्नु र राष्ट्रिय झण्डालाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सम्मानका साथ फहराउने अवसर सिर्जना गर्नु नै खेल पूर्वाधारको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ।
त्यसका लागि सरकारले बजेट विनियोजन गरेर मात्र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा भएको ठान्नु हुँदैन। सम्बन्धित खेल निकायले परिणाममुखी योजना बनाउनुपर्छ। व्यवस्थापन गर्ने संस्थाले आर्थिक पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्वले हस्तक्षेप र श्रेयको प्रतिस्पर्धाभन्दा संस्थागत सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नागरिकले पनि आयोजनाको प्रशंसासँगै त्यसको गुणस्तर, लागत र दीर्घकालीन उपलब्धिबारे प्रश्न गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

जनताले खोजेको विकास, नेताले देखाउने प्रचार होइन
त्रिभुवन क्रिकेट स्टेडियमको स्तरोन्नतिलाई लिएर खुसी मनाउनु स्वाभाविक हो। तर त्यो खुसीलाई कसको राजनीतिक उपलब्धि भन्ने विवादमा सीमित गर्नु दुर्भाग्यपूर्ण हुनेछ। सार्वजनिक पूर्वाधार कुनै दलको चुनावी पोस्टर होइन, राष्ट्रको साझा सम्पत्ति हो।

नेतृत्वको लोकप्रियता क्षणिक प्रचारबाट बढ्न सक्छ, तर जनविश्वास कामको परिणामबाट मात्र बलियो हुन्छ। उद्घाटनको ताली केही समयमै हराउँछ; गुणस्तरीय पूर्वाधारको उपयोग भने दशकौँसम्म रहन सक्छ। प्रचारको चमक समयसँगै मधुरो हुन्छ, तर त्यही मैदानबाट अन्तर्राष्ट्रिय सफलता हासिल गर्ने खेलाडीले देशको प्रतिष्ठा बढाउँछन्।

त्यसैले अबको प्रतिस्पर्धा कसले बढी श्रेय लिने भन्नेमा होइन, कसले राम्रो पूर्वाधार निर्माण गर्‍यो, कसले सार्वजनिक खर्च पारदर्शी बनायो, कसले खेलाडीका लागि अवसर सिर्जना गर्‍यो र कसले त्यसको दिगो सञ्चालन सुनिश्चित गर्‍यो भन्नेमा हुनुपर्छ।

राष्ट्रको पैसाले बनेको स्टेडियममा कुनै नेताको निजी स्वामित्व हुँदैन। त्यहाँ जनताको लगानी, खेलाडीको सपना र राष्ट्रको भविष्य जोडिएको हुन्छ। त्यसको संरक्षण गर्नु सरकारको दायित्व हो, प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्नु सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी हो र त्यसबाट राष्ट्रिय गौरव हासिल गर्नु सम्पूर्ण देशको साझा लक्ष्य हो।

विकासको वास्तविक श्रेय शिलालेखमा नाम लेखाएर होइन, जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएर प्राप्त हुन्छ। त्रिभुवन क्रिकेट स्टेडियम राजनीतिक श्रेयको क्षणिक प्रतिस्पर्धा होइन, नेपाली क्रिकेटको दिगो भविष्य निर्माण गर्ने बलियो आधार बनोस्। यही अपेक्षा, यही जिम्मेवारी र यही नै राष्ट्रप्रतिको साँचो प्रतिबद्धता हो।

लेखक राणा नेपाली सेनाका अवकास प्राप्त जर्नेल हुनुहुन्छ ।