न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । नेपालको राजनीति फेरि एकपटक अत्यन्त संवेदनशील, तरल र निर्णायक मोडको संघारमा उभिएको छ।

सतहमा दलहरू आन्तरिक विवाद, नेतृत्वको व्यक्तिगत महत्वकांक्षा र गुटगत प्रतिस्पर्धामा अल्झिएजस्तो देखिए पनि भित्रभित्रै नेपालको आगामी शक्ति–सन्तुलनलाई नै फेर्ने खालका गम्भीर गतिविधिहरू अघि बढिरहेका छन्।

आगामी साउनको अन्त्यदेखि दशैँ–तिहारको चाडपर्वसम्मको समय सामान्य रहने छैन। यो अवधि नेपालको राजनीतिक पुनर्संरचना र नयाँ ध्रुवीकरणको दृष्टिले अत्यधिक महत्वको बन्ने देखिन्छ।

यस लेखमा नेपालको राजनीतिले लिन सक्ने सम्भावित नयाँ कोर्स, त्यसका विविध आयामहरू र लोकतन्त्रको भविष्यमाथि विस्तृत चर्चा गरिएको छ।

१. वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यका मुख्य आयामहरू

हाल नेपाली राजनीतिमा देखिएका घटनाक्रम र सम्भावनाहरूलाई मुख्यतया तीनवटा रणनीतिक धारमा विभाजित गर्न सकिन्छ:

लोकतान्त्रिक शिविरमा विभाजनको खतरा: मुलुकको सबैभन्दा ठूलो लोकतान्त्रिक शक्ति नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको आन्तरिक द्वन्द्व यदि गम्भीर विन्दुमा पुग्यो भने त्यसले एउटा दलको सीमा नाघेर समग्र लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मूलधारलाई नै प्रभावित पार्नेछ। कांग्रेस कमजोर हुनु भनेको लोकतान्त्रिक शक्ति–सन्तुलनमा ठूलो रिक्तता आउनु हो।

वामपन्थी शक्तिहरूको पुनर्संरचना र एकताको खोजी: वैचारिक रूपमा विभाजित रहँदै आएका वामपन्थी दलहरूले 'अलग हुँदा शक्ति गुमाउने र एकताबद्ध हुँदा सत्ताको केन्द्रमा पुग्ने' यथार्थलाई आत्मसात गर्दै फेरि सहकार्य वा एकीकरणको प्रयास थाल्ने संकेत देखिएको छ।

मधेसी तथा क्षेत्रीय राजनीतिक दलहरूको एकीकरण: मधेसकेन्द्रित दलहरूले अलग–अलग अस्तित्वभन्दा एउटै कित्ता वा बलियो गठबन्धनमा उभिएर राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक बार्गेनिङ पावर बढाउने सम्भावना तीव्र बनेको छ।

२. तीन सम्भावित राजनीतिक परिदृश्यहरू

यदि आगामी महिनाहरूमा आन्तरिक दबाब र राजनीतिक चलखेलहरूले मूर्त रूप लिए भने नेपालको राजनीतिमा निम्न तीनवटा मुख्य परिदृश्यहरू देखा पर्न सक्नेछन्:

क. दलहरूको विभाजन र नयाँ ध्रुवीकरण

ठूला र पुराना दलभित्र देखिएका वैचारिक असन्तुष्टि र नेतृत्वको कार्यशैलीप्रति असहमतिले नयाँ दल वा नयाँ राजनीतिक विकल्प जन्माउन सक्छ। यसले स्थापित परम्परागत दलीय समीकरणलाई भत्काएर नयाँ शक्तिहरूको उदय गराउनेछ।

ख. वाम एकीकरणको पुनरावृत्ति

छिन्नभिन्न अवस्थामा रहेका वामपन्थी शक्तिहरू कुनै साझा वैचारिक प्लेटफर्म वा चुनावी मोर्चामा संगठित भए भने त्यसले आगामी निर्वाचनको सम्पूर्ण गणित बदलिदिनेछ। यसले नेपालको राजनीतिलाई पुनः बलियो वाम ध्रुवमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

ग. मधेसी शक्तिहरूको संयुक्त मोर्चा

यदि मधेसकेन्द्रित दलहरूले आफ्ना अहम् र सानातिना असहमति थाती राखेर एउटै मोर्चा खडा गरे भने यसले मधेس प्रदेश मात्र नभई संघीय सरकारको सत्ता समीकरण निर्माण र गिराउने खेलमा निर्णायक भूमिका खेल्नेछ।

३. लोकतन्त्र र दलहरूका लागि गम्भीर चुनौतीहरू

लोकतन्त्रका लागि केवल आवधिक निर्वाचन मात्र पर्याप्त हुँदैन; यसका लागि राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक लोकतन्त्र, संस्थागत सुदृढता र जनउत्तरदायी चरित्र अपरिहार्य हुन्छ।

आत्मसमीक्षाको अभाव: यदि लोकतान्त्रिक शक्तिहरू व्यक्तिवादी अहम् र गुटगत स्वार्थमा मात्र रुमलिइरहे, भने जनताले उनीहरूको विकल्पमा अन्यत्र आशा खोज्न थाल्नेछन्।

जनताको बदलिँदो मनोविज्ञान: आजको नागरिकले आश्वासनभन्दा परिणाम र स्थायित्व खोज्छ। दलहरूले आफ्नो घरभित्रको कलह मिलाउन नसके बाह्य कारण वा प्रणालीलाई दोष दिएर मात्र इतिहासको दण्डबाट बच्न सक्दैनन्।

४. निष्कर्ष र भावी मार्गचित्र

अहिलेको आवश्यकता दल विभाजनको जोखिम मोल्नु होइन, गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्नु हो। व्यक्तिगत विजयभन्दा लोकतान्त्रिक संस्थागत भविष्यको रक्षा गर्नु आजको मुख्य कार्यभार हो।

यदि वामपन्थीहरू एकताबद्ध भए, मधेसी शक्तिहरू एकै कित्तामा उभिए र लोकतान्त्रिक शक्तिहरू आन्तरिक कलहकै कारण कमजोर भई विभाजित भए भने नेपालको राजनीति पुरानो ढाँचामा फर्किन सक्ने छैन। यो समय केवल सरकार फेर्ने खेल होइन, नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिक नक्सा नयाँ सिराबाट कोर्ने कालखण्ड बन्न सक्छ।

अतः आगामी दिनका निर्णयहरूले नै यो निर्धारण गर्नेछन् कि नेपालको राजनीति थप अस्थिरता र विभाजनको दलदलमा फस्छ, वा परिपक्वता, पुनर्संरचना र नयाँ राष्ट्रिय सहमतिको मार्गमा अघि बढ्छ। समय र परिस्थतिले यसको उत्तर छिट्टै दिनेछ।