न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

कांग्रेसभित्र ‘शकुनी राजनीति’को नयाँ अध्याय ? शशांक कोइरालामाथि घेराबन्दी कि नेतृत्वको पुनर्स्थापना ?

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसभित्र नेतृत्व, संगठन र आगामी राजनीतिक दिशालाई लिएर लामो समयदेखि चल्दै आएको विवाद पछिल्लो समय नयाँ मोडमा पुगेको छ। पार्टीभित्र असन्तुष्ट समूहको सक्रियता बढ्दै जाँदा कांग्रेस विभाजनको सम्भावनाबारे राजनीतिक वृत्तमा पुनः चर्चा सुरु भएको छ।

विशेषगरी बीपी कोइरालाका पुत्र डा. शशांक कोइरालालाई अघि सारेर नयाँ राजनीतिक ध्रुवीकरण गर्ने प्रयास भइरहेको भन्ने दाबीले कांग्रेसभित्रको विवादलाई थप पेचिलो बनाएको छ।

साउन २९ गते प्रस्तावित भनिएको ‘विद्रोही कांग्रेस’को भेलामा डा. शशांक कोइरालालाई संयोजक बनाउने तयारीसँगै कांग्रेसको आन्तरिक विवाद सतहमै आएको हो।

यद्यपि, यस्तो गतिविधि वास्तवमै पार्टी विभाजनतर्फ लक्षित हो वा कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तन र संगठनात्मक पुनर्संरचनाको दबाब सिर्जना गर्ने रणनीति मात्रै हो भन्ने विषय अझै राजनीतिक बहसकै विषय छ।

बीपीको विरासतलाई राजनीतिक अस्त्र बनाउने प्रयास ?

डा. शशांक कोइरालालाई अघि सार्ने प्रयासलाई कतिपय कांग्रेस नेताहरूले बीपी कोइरालाको राजनीतिक विरासतसँग जोडेर हेर्न थालेका छन्।

बीपी कोइराला नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता तथा नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनका प्रमुख व्यक्तित्व थिए। त्यसैले कोइराला परिवारको नाम कांग्रेसको इतिहाससँग जोडिँदा त्यसले पार्टीभित्र भावनात्मक तथा राजनीतिक प्रभाव पार्ने गरेको छ।

यही कारण शशांकलाई केन्द्रमा राखेर हुने कुनै पनि राजनीतिक गतिविधिले कांग्रेसभित्र सामान्य गुटगत गतिविधिभन्दा फरक अर्थ राख्न सक्ने विश्लेषण हुन थालेको छ।

आलोचकहरूको दाबी छ– बीपीको नाम र विरासतलाई भावनात्मक आधार बनाएर कांग्रेसभित्र समानान्तर राजनीतिक केन्द्र निर्माण गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

तर अर्को पक्षले भने यसलाई पार्टी विभाजनको षड्यन्त्रभन्दा पनि कांग्रेस नेतृत्वप्रति बढ्दै गएको असन्तुष्टिको स्वाभाविक अभिव्यक्ति भएको तर्क गर्न सक्छ।

शशांकको राजनीतिक यात्रामाथि पनि प्रश्न

डा. शशांक कोइरालाको राजनीतिक यात्रालाई हेर्दा कांग्रेसभित्र उनको भूमिका सधैँ चर्चाको विषय रहँदै आएको छ।

१३औँ महाधिवेशनमा उनी सभापतिको दौडमा नगई शेरबहादुर देउवालाई सहयोग गर्दै महामन्त्री बने। त्यसबेला देउवा समूहसँग उनको सहकार्यलाई कांग्रेसभित्र महत्वपूर्ण राजनीतिक समीकरणका रूपमा हेरिएको थियो।

त्यसपछि १४औँ महाधिवेशनमा भने नेतृत्वको समीकरण थप जटिल बन्यो। शशांक स्वयं सभापतिको उम्मेदवार बन्ने सम्भावनाबारे चर्चा भए पनि अन्ततः उनी सभापतिको प्रतिस्पर्धामा गएनन्।

कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा उनको निर्णयलाई लिएर विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरियो।

कतिपय कांग्रेसजनको प्रश्न छ– यदि शशांकले आफूलाई सभापतिको उम्मेदवारका रूपमा प्रस्तुत गरेको भए परिणाम कस्तो हुन्थ्यो ?

अर्कोतर्फ, उनले डा. शेखर कोइरालालाई समर्थन गरेको भए कांग्रेसको नेतृत्व समीकरण फरक हुन सक्ने अनुमान पनि गरियो। तर अन्ततः शेरबहादुर देउवा सभापतिमा निर्वाचित भए।

यही घटनाक्रमलाई अहिले कतिपय नेताहरूले शशांकको राजनीतिक निर्णय क्षमतासँग जोडेर प्रश्न उठाइरहेका छन्।

‘बीपी पुत्र’ हुनु मात्रै पर्याप्त छ ?

कांग्रेसभित्र अहिले उठिरहेको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न हो– बीपी कोइरालाको पुत्र हुनु र कांग्रेसको नेतृत्व गर्न सक्ने राजनीतिक क्षमता हुनु एउटै कुरा हो कि फरक ?

शशांकको पक्षमा रहनेहरूले उनलाई बीपीको राजनीतिक विरासतको स्वाभाविक उत्तराधिकारीका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन्।

तर आलोचकहरूले भने आधुनिक कांग्रेसको नेतृत्वका लागि पारिवारिक विरासतभन्दा संगठन निर्माण, राजनीतिक स्पष्टता, कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध र निर्णय क्षमतालाई मुख्य आधार बनाउनुपर्ने तर्क गर्छन्।

यही विवादले कांग्रेसको आगामी नेतृत्व संघर्षलाई थप रोचक बनाएको छ।

कोइराला परिवारदेखि ‘विद्रोही कांग्रेस’सम्म

कांग्रेसको इतिहासमा कोइराला परिवारको भूमिका असाधारण छ। बीपी कोइरालादेखि गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालासम्म कोइराला परिवारले पार्टीको नेतृत्वमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।

डा. शशांक कोइरालाको राजनीतिमा प्रवेश पनि यही विरासतसँग जोडिएको थियो।

तर अहिले त्यही कोइराला परिवारका एक सदस्यलाई अघि सारेर कांग्रेसभित्र नयाँ शक्ति केन्द्र निर्माण गर्न खोजिएको हो भने त्यो सामान्य गुटगत गतिविधि मात्रै नरहने विश्लेषण हुन थालेको छ।

विशेषगरी नोनाका पुत्र, गणेशमान पुत्र, महेन्द्रनारायण निधिका राजनीतिक उत्तराधिकारी, कृष्ण सिटौला, पूर्णबहादुर खड्का, एनपी साउद, रमेश लेखक, सीता गुरुङ, शंकर भण्डारी, मोहनबहादुर बस्नेत, जितजंग बस्नेत, कुन्दन काफ्ले र मीनबहादुर विश्वकर्मालगायत नेताहरूको नाम जोडिन थालेपछि यसले कांग्रेसभित्र नयाँ राजनीतिक समीकरण निर्माणको संकेत गरेको चर्चा छ।

तर यी सबै नेताहरू नयाँ समूह वा विभाजनको योजनामा औपचारिक रूपमा सहभागी छन् भन्ने कुरा पुष्टि भएको तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन। उनीहरूको वास्तविक भूमिका र धारणा सम्बन्धित नेताहरूको सार्वजनिक अभिव्यक्ति तथा औपचारिक निर्णयबाट मात्रै स्पष्ट हुनेछ।

कांग्रेस फुट्दा कसलाई फाइदा ?

कांग्रेस विभाजनको सम्भावनाबारे चर्चा बढेसँगै अर्को प्रश्न उठेको छ– यदि कांग्रेस वास्तवमै विभाजित भयो भने त्यसको राजनीतिक लाभ कसलाई पुग्छ ?

नेपालको बहुदलीय राजनीतिमा ठूलो दल कमजोर हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ प्रतिस्पर्धी दलले पाउने सम्भावना हुन्छ।

यस सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)सहित नयाँ राजनीतिक शक्तिको सम्भावित विस्तारबारे पनि चर्चा भइरहेको छ।

कांग्रेसको परम्परागत मताधारमा विभाजन आएमा त्यसको एउटा हिस्सा नयाँ दलतर्फ आकर्षित हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। तर त्यसलाई अहिले नै निश्चित परिणामका रूपमा व्याख्या गर्न भने मिल्दैन।

विशेषगरी स्थानीय तह र प्रदेश राजनीतिमा कांग्रेसको संगठनात्मक संरचना बलियो भएकाले पार्टी विभाजन भए त्यसको प्रभाव केवल केन्द्रीय राजनीतिमा सीमित नरहने सम्भावना हुन्छ।

‘अन्तर्राष्ट्रिय चलखेल’को दाबी कति सत्य ?

कांग्रेस विभाजनसँग अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिको चलखेल जोडिएको दाबी पनि राजनीतिक वृत्तमा सुनिन थालेको छ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय चलखेल भएको भन्ने आरोपलाई पुष्टि गर्ने ठोस सार्वजनिक प्रमाणबिना तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

नेपालको राजनीतिमा विदेशी शक्तिको प्रभावबारे बहस पुरानो भए पनि कुनै निश्चित राजनीतिक समूह वा नेताको गतिविधिलाई विदेशी योजनासँग जोड्न प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले अहिले देखिएको गतिविधिलाई पहिलो चरणमा कांग्रेसभित्रको नेतृत्व संघर्ष, गुटगत असन्तुष्टि, पुस्तान्तरणको बहस र संगठनात्मक पुनर्संरचनाको प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

बीपीको नाममा नयाँ कांग्रेस कि पुरानै कांग्रेसको पुनर्गठन ?

अहिलेको मूल प्रश्न यही हो।

यदि शशांक कोइरालाको नेतृत्वमा असन्तुष्ट कांग्रेसजन एक ठाउँमा आउने हो भने उनीहरूले नयाँ राजनीतिक संगठन निर्माण गर्ने हुन् कि कांग्रेसभित्रै नेतृत्व परिवर्तनको अभियान चलाउने हुन् भन्ने कुरा निर्णायक हुनेछ।

कांग्रेस विभाजनको इतिहास हेर्दा पनि नयाँ दल बनेपछि त्यसले मूल पार्टीको संगठन, मताधार र नेतृत्वमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने गरेको छ।

त्यसैले साउन २९ गते भनिएको भेलालाई कांग्रेसभित्रको एउटा अर्को गुटको बैठकका रूपमा मात्रै हेर्ने कि नयाँ राजनीतिक ध्रुवीकरणको प्रारम्भिक बिन्दुका रूपमा हेर्ने भन्ने विषय आगामी घटनाक्रमले निर्धारण गर्नेछ।

शशांकका लागि पनि अग्निपरीक्षा

डा. शशांक कोइरालाका लागि यो घटनाक्रम आफैँमा ठूलो राजनीतिक परीक्षा बन्न सक्छ।

बीपी कोइरालाको पुत्र भएकै कारण उनले कांग्रेसभित्र भावनात्मक सम्मान पाएका छन्। तर अब उनलाई अघि सारेर नयाँ राजनीतिक केन्द्र निर्माण गर्न खोजिएको हो भने उनले आफ्नो राजनीतिक दृष्टिकोण, संगठनात्मक क्षमता र नेतृत्वको स्पष्टता प्रमाणित गर्नुपर्नेछ।

पार्टी विभाजनको अवस्थामा नेतृत्व लिनु र पार्टीभित्रै बसेर नेतृत्वका लागि संघर्ष गर्नु दुई फरक राजनीतिक बाटा हुन्।

शशांकले कुन बाटो रोज्छन् भन्ने कुराले उनको आगामी राजनीतिक परिचयसमेत निर्धारण गर्न सक्छ।

कांग्रेसको संकट शशांकभन्दा ठूलो

यद्यपि कांग्रेसको वर्तमान संकटलाई केवल शशांक कोइरालासँग जोडेर हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।

कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण, गुटगत राजनीति, संगठनको कमजोर अवस्था, चुनावी रणनीति, कार्यकर्ताको असन्तुष्टि र पार्टीको वैचारिक दिशाबारे बहस चलिरहेको छ ।

कांग्रेसभित्र ‘शकुनी राजनीति’को नयाँ अध्याय ? शशांक कोइरालामाथि घेराबन्दी कि नेतृत्वको पुनर्स्थापना ?

नेपाली कांग्रेसभित्र पछिल्ला दिनमा विकसित घटनाक्रमले पार्टीको आन्तरिक शक्ति–सन्तुलन, नेतृत्वको भविष्य र गुटीय राजनीतिबारे नयाँ बहस जन्माएको छ।

विशेषगरी डा. शशांक कोइरालाको नेतृत्वमा राष्ट्रिय भेला तथा समिति गठनको विषयले कांग्रेसभित्र मात्रै होइन, राष्ट्रिय राजनीतिक वृत्तमै अनेक प्रश्न उठाएको छ।

‘शकुनी राजनीति’को नयाँ अध्याय ? शशांक कोइरालामाथि घेराबन्दी सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा राजेन्द्र बाबू रेग्मी लेख्नुहुन्छ

अहिलेको विवादको केन्द्रमा एउटा मात्र प्रश्न छ—डा. शशांक कोइराला आफैं रणनीतिक नेतृत्व निर्माण गरिरहेका हुन्, वा उनी अरू नेताहरूको रणनीतिक योजनाको केन्द्रमा परेका छन्? उहाले प्रश्न उठान गर्नुभएको छ ।

शशांक कोइराला बीपी कोइरालाका पुत्र मात्र होइनन्, कांग्रेसभित्र अपेक्षाकृत शालीन, विवादरहित र सरल नेताका रूपमा चिनिन्छन्।

चिकित्सकबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेका उनी आक्रामक गुटीय राजनीतिभन्दा सहमति र संयमतामा विश्वास गर्ने नेताका रूपमा परिचित छन्।

तर यही सरल स्वभावलाई केही नेताले आफ्नो राजनीतिक उद्देश्य पूरा गर्न प्रयोग गरिरहेका छन् कि भन्ने चर्चा कांग्रेस वृत्तमा बाक्लिन थालेको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूको भनाइमा, कुनै पनि पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तनको बहस स्वाभाविक भए पनि त्यसका लागि प्रयोग हुने शैलीले पार्टीको भविष्य निर्धारण गर्छ।

यदि नेतृत्व परिवर्तन वैचारिक आधारभन्दा बढी गुटीय स्वार्थका आधारमा अघि बढ्छ भने त्यसले संगठनलाई दीर्घकालीन क्षति पुर्‍याउने जोखिम रहन्छ।

कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि प्रभावशाली मानिएका केही नेताहरूको राजनीतिक प्रभाव खुम्चिँदै गएको विश्लेषण पनि भइरहेको छ। यही परिवेशमा नयाँ शक्ति–समीकरण निर्माण गर्ने प्रयास भइरहेको हो कि भन्ने प्रश्न उठेको छ। यद्यपि, यसबारे सम्बन्धित नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा यस्तो उद्देश्य स्वीकार गरेका छैनन्।

कांग्रेसलाई विपक्षीले होइन, आफ्नैले कमजोर बनाउँदै छन्?

कांग्रेसको इतिहास हेर्दा बाहिरी आक्रमणभन्दा आन्तरिक विवादले बढी क्षति पुर्‍याएको उदाहरण प्रशस्त छन्। बीपी कोइरालादेखि गिरिजाप्रसाद कोइरालासम्म पार्टीले अनेक संकट झेल्यो, तर सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रायः आफ्नै घरभित्रबाट आएको थियो।

राजनीतिक वृत्तमा अहिले एउटा टिप्पणी चर्चामा छ—"कांग्रेसमा विपक्षीभन्दा आफ्नै साथीहरूबाट जोगिन गाह्रो हुन्छ।"

यही सन्दर्भमा कतिपयले महाभारतका "शकुनी" पात्रसँग तुलना गर्दै, प्रत्यक्ष युद्ध नगरी पर्दा पछाडिबाट रणनीति बनाउने प्रवृत्ति कांग्रेसभित्र बढेको आरोप लगाइरहेका छन्। तर यो एक राजनीतिक टिप्पणी हो, स्थापित तथ्य होइन।

शशांकको नाम, अरूको खेल?

कांग्रेसका कतिपय कार्यकर्ताले उठाएको प्रश्न झन् रोचक छ— "निर्णय शशांकले गरिरहेका छन्, कि निर्णय अरूले गरेर हस्ताक्षर मात्र शशांकबाट गराइरहेका छन्?"

यदि यस्तो हो भने यसले शशांक कोइरालाको राजनीतिक विश्वसनीयतामै प्रश्न उठाउन सक्छ। यदि होइन भने उनले आफ्नो स्वतन्त्र राजनीतिक दृष्टि र रणनीति स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग पनि बढ्न सक्छ।

दसैंअघि कांग्रेसमा नयाँ भूकम्प?

राजनीतिक वृत्तमा दसैं–तिहारको आसपास कांग्रेसभित्र थप ध्रुवीकरण हुन सक्ने चर्चा भइरहेको छ। यस्ता चर्चाहरूको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन, तर पार्टीभित्रको गतिविधिले नेतृत्व र संगठनबारे बहस तीव्र बनाएको देखिन्छ ।

कांग्रेसभित्र हुने प्रत्येक शक्ति–संघर्षको प्रभाव नागरिक तह सम्म

नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको पार्टी हो। त्यसैले कांग्रेसभित्र हुने प्रत्येक शक्ति–संघर्षको प्रभाव पार्टीभित्र मात्र सीमित रहँदैन, राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि देखिन्छ।

शशांक कोइरालाको राजनीतिक भूमिकाबारे उठेका प्रश्नहरूको उत्तर अब समय, पार्टीको निर्णय र स्वयं शशांकको राजनीतिक कदमले दिनेछ।

यदि पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धा विचार, नीति र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा आधारित भयो भने कांग्रेस थप बलियो बन्न सक्छ। तर यदि गुटीय स्वार्थ र आन्तरिक अविश्वास हावी भयो भने त्यसको मूल्य पार्टीले मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिले पनि चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

यी समस्याको समाधान नगरी केवल नेतृत्व परिवर्तन वा नयाँ समूह निर्माणले कांग्रेसको संकट समाधान गर्न नसक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको तर्क छ।

त्यसैले कांग्रेस विभाजनको बहसको वास्तविक जड व्यक्ति होइन, पार्टीको राजनीतिक दिशा र नेतृत्व प्रणालीमा खोजिनुपर्ने देखिन्छ।

अन्तिम कसरत कि नयाँ राजनीतिक अध्याय ?

साउन २९ गतेको प्रस्तावित भेलाले कांग्रेसभित्रको समीकरणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अहिले नै निश्चित छैन।

यदि यो केवल असन्तुष्ट समूहको दबाब सिर्जना गर्ने रणनीति हो भने भेलापछि कांग्रेसभित्र नेतृत्व र संगठन सुधारको बहस तीव्र हुन सक्छ।

तर यदि यसले समानान्तर संगठन, छुट्टै नेतृत्व संरचना र नयाँ राजनीतिक अभियानको रूप लियो भने कांग्रेसको इतिहासमा अर्को विभाजनको अध्याय सुरु हुन सक्नेछ।

त्यसैले अहिले कांग्रेसभित्र सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही छ–

बीपीको विरासत बोकेको कांग्रेसभित्रै सुधारको प्रयास हुन्छ, कि बीपी पुत्रलाई अघि सारेर नयाँ राजनीतिक बाटो खोजिन्छ ?

यसको जवाफ आगामी केही साताका राजनीतिक गतिविधिले दिनेछन्।

अहिलेका लागि भने ‘विद्रोही कांग्रेस’को चर्चाले नेपाली कांग्रेसभित्रको पुरानो नेतृत्व संघर्षलाई नयाँ स्वरूपमा सतहमा ल्याएको छ।

र यदि असन्तुष्ट समूहबीचको यो समीकरण स्थायी राजनीतिक संरचनामा परिणत भयो भने त्यसको असर कांग्रेसमा मात्र होइन, आगामी स्थानीय, प्रदेश र संघीय निर्वाचनको शक्ति समीकरणमा समेत देखिन सक्नेछ। 

यो पनि पढ्नुहोस् । 

कांग्रेसमा ‘खान्दानी’ राजनीति समाप्तिको संकेत ? सदस्यता नवीकरणले उडायो पुराना नेताको निद्रा !

राजनीतिक स्थिरता र कांग्रेस रूपान्तरणको एजेन्डासहित शशांकको राष्ट्रिय भेला, ‘लोकतन्त्र दबाबमा छ’