न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति एवं पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले आफू हिन्दु भएको स्पष्ट गर्दै नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता र सबै धर्मको संरक्षण हुनुपर्ने धारणा राखेपछि कांग्रेसभित्र मात्र होइन, राष्ट्रिय राजनीतिमै नयाँ बहसको सुरुआत भएको छ ।

काठमाडौंमा आयोजित नेपाली कांग्रेसको संस्थापन इतर समूहको भेलामा देउवाले आफू हिन्दु धर्मावलम्बी भएको उल्लेख गर्दै व्यक्तिगत धार्मिक आस्था र राज्यको धार्मिक स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन आवश्यक रहेको धारणा राखेका हुन् ।

उनको अभिव्यक्तिले लामो समयदेखि धर्म, संस्कृति र राज्यको पहिचानका विषयमा विभाजित नेपाली राजनीतिक वृत्तलाई थप तरंगित बनाएको छ ।

देउवाले कार्यक्रममा भने, “म हिन्दु हुँ । ब्रतबन्ध पनि हिन्दु संस्कारअनुसार भएको हो । बहिनीको बिहे पनि हिन्दु संस्कारअनुसार भएको हो । मैले बिहे पनि गुहेश्वरीमा हिन्दु धर्मअनुसार गरेको हुँ ।”

उनले आफू पशुपति जाने, पूजा गर्ने र हिन्दु संस्कार मान्ने व्यक्ति भएको उल्लेख गर्दै त्यससँगै नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता हुनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे ।

“म हिन्दु हुँ, पशुपति जान्छु, पूजा गर्छु । म हिन्दु हुँ । बुद्धका प्रति माया छ । संसारले मानेको छ । वैज्ञानिक धर्म पनि भनेको छ,” देउवाको भनाइ थियो ।

‘म हिन्दु हुँ’—व्यक्तिगत आस्थादेखि राजनीतिक सन्देशसम्म

देउवाको अभिव्यक्तिलाई केवल व्यक्तिगत धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्तिका रूपमा मात्र हेर्न नहुने कांग्रेस वृत्तमा चर्चा सुरु भएको छ । पछिल्लो समय नेपाली राजनीतिमा सनातन धर्म, हिन्दु संस्कृति, धार्मिक स्वतन्त्रता र नेपालको मौलिक पहिचानको विषय पुनः राजनीतिक बहसको केन्द्रमा आइरहेको अवस्थामा देउवाको भनाइलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ ।

विशेषगरी कांग्रेसकै संस्थापन इतर समूहको भेलामा सनातन हिन्दु धर्म र नेपालको सांस्कृतिक पहिचानबारे प्रस्ताव तथा धारणा सार्वजनिक भइरहेका बेला देउवाले मञ्चबाटै आफू हिन्दु भएको खुलस्त पार्नुले कांग्रेसभित्रको वैचारिक बहसलाई थप पेचिलो बनाएको छ ।

देउवाले भनेजस्तै व्यक्तिगत रूपमा हिन्दु हुनु र राज्यले सबै धर्मलाई समान अधिकार दिनुपर्छ भन्ने धारणा परस्पर विरोधी होइनन् । तर नेपालको राजनीतिक इतिहासमा धर्मनिरपेक्षता, हिन्दु राष्ट्र, धार्मिक स्वतन्त्रता र सनातन संस्कृतिको संरक्षणबीचको बहस संवेदनशील विषय रहँदै आएको छ ।

त्यसैले देउवाको छोटो अभिव्यक्तिले पनि कांग्रेसको आगामी वैचारिक दिशामाथि प्रश्न उठाएको छ—कांग्रेस आफ्नो परम्परागत सांस्कृतिक जरा र धर्मनिरपेक्ष राजनीतिक प्रतिबद्धताबीच कुन बाटो रोज्दैछ ?

कांग्रेसभित्रै धर्म र पहिचानको बहस
नेपालको संविधानले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्यका रूपमा परिभाषित गरेको छ । कांग्रेस वर्तमान संवैधानिक व्यवस्थाको प्रमुख राजनीतिक पक्षधरमध्ये एक हो । तर पछिल्लो समय कांग्रेसभित्रै सनातन धर्म, हिन्दु संस्कृति र नेपालको मौलिक पहिचानलाई राजनीतिक विमर्शको विषय बनाउनुपर्ने आवाज बलियो हुँदै गएको देखिन्छ ।

यही पृष्ठभूमिमा देउवाको भनाइले कांग्रेसभित्रको बहसलाई नयाँ मोड दिन सक्ने आकलन गरिएको छ । देउवाले आफू हिन्दु भएको भन्दै हिन्दु धर्मप्रतिको आस्था व्यक्त गरे पनि अन्य धर्मप्रति सम्मान र संरक्षणको आवश्यकता पनि उत्तिकै जोड दिए ।

यसले उनको अभिव्यक्तिलाई धार्मिक कट्टरताको भन्दा बहुधार्मिक समाजमा आफ्नो आस्था कायम राख्दै अरूको धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने राजनीतिक दृष्टिकोणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

तर राजनीतिक वृत्तमा प्रश्न भने उठेको छ—देउवाको यो अभिव्यक्ति व्यक्तिगत आस्थाको अभिव्यक्ति मात्र हो कि कांग्रेसको बदलिँदो राजनीतिक भाष्यको संकेत ?

पशुपतिदेखि बुद्धसम्मको सन्देश
देउवाले आफ्नो अभिव्यक्तिमा हिन्दु संस्कारसँग जोडिएका व्यक्तिगत प्रसंगदेखि पशुपति र गुहेश्वरीसम्मको उल्लेख गरे । त्यससँगै बुद्धप्रति आफ्नो सम्मान र प्रेम रहेको बताउँदै बुद्ध धर्मलाई विश्वले स्वीकार गरेको र वैज्ञानिक धर्मसमेत भन्ने गरिएको उल्लेख गरे ।

यसरी उनले नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै सन्दर्भमा जोड्ने प्रयास गरेका छन् । नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, किराँत, मुस्लिम, इसाईलगायत विभिन्न धार्मिक समुदायको सहअस्तित्व रहेको अवस्थामा देउवाको भनाइले ‘आफ्नो धर्मप्रति आस्था राख्नु र अरूको धर्मको सम्मान गर्नु’ भन्ने राजनीतिक सन्देश दिन खोजेको देखिन्छ ।

राष्ट्रिय राजनीतिमा किन तरंग ?

पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिक बहस केवल सरकार परिवर्तन र सत्ता समीकरणमा सीमित छैन । संविधानको पुनरावलोकन, संघीयता, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, राष्ट्रिय पहिचान र राज्यको स्वरूपसम्मका प्रश्नहरू सार्वजनिक बहसमा आएका छन् ।

यस्तो समयमा नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति तथा लामो समय प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका देउवाबाट आएको “म हिन्दु हुँ” भन्ने स्पष्ट अभिव्यक्तिले स्वाभाविक रूपमा राजनीतिक अर्थ ग्रहण गरेको छ ।

विशेषगरी कांग्रेसभित्रको इतर समूहले सनातन धर्म र नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई राजनीतिक एजेन्डाका रूपमा अघि सार्न खोजिरहेका बेला देउवाको अभिव्यक्तिले त्यस बहसलाई वैधानिकता दिएको हो कि व्यक्तिगत आस्था मात्र अभिव्यक्त गरेको हो भन्ने प्रश्न उठेको छ ।

देउवाको भनाइले कांग्रेसभित्र दुई धारबीचको बहसलाई थप तीव्र बनाउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ—एकातिर संविधानले स्थापित गरेको धर्मनिरपेक्ष व्यवस्था, अर्कोतिर नेपालको सनातन सांस्कृतिक पहिचानलाई राजनीतिक रूपमा पुनः परिभाषित गर्नुपर्ने आवाज ।

‘धर्मको रक्षा’को बहस अब कांग्रेसको पनि परीक्षा

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा कांग्रेसले लोकतन्त्र, बहुलवाद, धार्मिक स्वतन्त्रता र संवैधानिक व्यवस्थालाई आफ्नो राजनीतिक दर्शनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँदै आएको छ । अब त्यही कांग्रेसभित्र सनातन धर्म र सांस्कृतिक पहिचानको प्रश्न उठ्नु सामान्य राजनीतिक बहसभन्दा माथिको विषय बन्न थालेको छ ।

देउवाले आफू हिन्दु भएको भन्दै अन्य धर्मको पनि रक्षा गर्नुपर्ने धारणा राख्नुले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—धार्मिक आस्था र राजनीतिक सहिष्णुता एकअर्काका विरोधी होइनन् ।
तर यसको राजनीतिक व्याख्या कांग्रेसले कसरी गर्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ ।

देउवाको अभिव्यक्तिलाई व्यक्तिगत धार्मिक आस्था भनेर सीमित गरिन्छ कि कांग्रेसको आगामी वैचारिक यात्राको संकेतका रूपमा लिइन्छ ? सनातन धर्मलाई नेपालको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर अघि बढाउने मागप्रति कांग्रेसको औपचारिक धारणा के हुन्छ ? र धर्मनिरपेक्ष संविधानप्रतिको प्रतिबद्धता कायम राख्दै धार्मिक तथा सांस्कृतिक भावनालाई कसरी सम्बोधन गरिन्छ ? यी प्रश्नको जवाफ अब कांग्रेसले दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।

त्यसैले देउवाको “म हिन्दु हुँ” भन्ने भनाइ एउटा सामान्य राजनीतिक भाषणको अंश मात्र रहेन । यसले कांग्रेसभित्र दबिएर रहेको धार्मिक–सांस्कृतिक बहसलाई सतहमा ल्याएको छ र नेपालको बदलिँदो राजनीतिक विमर्शमा नयाँ अध्याय थपेको छ ।

आस्थाको मझेरीमा राजनीति र पहिचानको आँधी

​नेपालको राजनीति यस्तो त्रिशंकु प्रयोगशाला हो, जहाँ हरेक बिहानीले एउटा नयाँ वैचारिक विमर्श जन्माउँछ। यही शृंखलामा हालै नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति एवं पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाबाट आएको एक अभिव्यक्तिले नेपाली राजनीतिक आकाशमा अनपेक्षित तर गहकिलो तरङ्ग पैदा गरेको छ— "म हिन्दु हुँ, तर सबै धर्मको समान संरक्षण हुनुपर्छ।"

​दशकौंदेखि धर्मनिरपेक्षताको वैचारिक धुरीमा उभिएको पार्टीको सर्वोच्च नेतृत्वबाट आएको यो प्रष्टोक्तिले केवल कांग्रेसको आन्तरिक मञ्चमा मात्र कम्पन ल्याएको छैन, बरु समग्र राष्ट्रिय राजनीतिलाई एउटा नयाँ दार्शनिक मोडमा उभ्याइदिएको छ।

​ के यो अभिव्यक्ति व्यक्तिगत आस्थाको सरल अभिव्यक्ति मात्र हो, वा आगामी राजनीतिक समीकरणको कुनै गुप्त ब्लुप्रिन्ट?

​नेपाली राजनीतिमा 'धर्म' जति संवेदनशील विषय अरू कुनै छैन। एकातर्फ धर्मनिरपेक्षतालाई संविधानको अपरिवर्तनीय उपलब्धिका रूपमा व्याख्या गर्नेहरूको जमात छ, अर्कातर्फ बहुसंख्यकहरूको सांस्कृतिक भावना र पहिचानको बेवास्ता गरिएको गुनासो बोकेको विशाल जनमत छ।

देउवाले यही संवेदनशील कसीमा टेकेर जुन सन्तुलित भाषा प्रयोग गरेका छन्, त्यसले एकातिर आफ्नो सनातन सांस्कृतिक जरोलाई छुटेको छैन भने अर्कोतर्फ लोकतान्त्रिक मूल्यको मर्म अनुकूल सबै धर्मप्रतिको समभावलाई पनि जोगाएको छ।

​कांग्रेसभित्र यो बयानले सैद्धान्तिक ध्रुवीकरणको सुसुप्त खरानीलाई ब्युँझाएको छ। एकथरी यसलाई लोकतान्त्रिक खुलापनको स्वस्थ बहसमा रूपान्तरण गर्न चाहन्छन् भने अर्कोथरी यसलाई पार्टीको स्थापित नीति विरुद्धको विचलन ठानिरहेका छन्। तर यथार्थ के हो भने, राजनीति केवल कोरा सिद्धान्तको जडसूत्र होइन; यो समाजको मनोविज्ञानसँग निरन्तर संवाद गर्ने जीवन्त प्रक्रिया हो।

​देउवाको यो भनाइले एउटा कुरा प्रष्ट पारेको छ— नेपालमा पहिचान र परिवर्तनका मुद्दाहरू अझै परिपक्व भइसकेका छैनन्। जबसम्म राज्यले आस्थाको सम्मान र कानुनको समानतालाई एकै रथका दुई पांग्रा बनाउन सक्दैन, तबसम्म यस्ता बहसहरू राष्ट्रिय क्षितिजमा उदाइरहनेछन्।

यो अभिव्यक्ति विवादको आगो होइन, बल्कि पहिचानको सही बाटो पहिल्याउने घोत्काइ हो। अबको राजनीतिले धर्मलाई विभाजनको हतियार होइन, सांस्कृतिक विविधताको सौन्दर्य बनाउन सक्नुपर्छ। यही नै समयको माग र निष्कर्ष हो।

अब प्रश्न देउवा हिन्दु हुन् कि होइनन् भन्ने होइन । प्रश्न हो—आफू हिन्दु भएको खुलस्त स्वीकार गर्ने कांग्रेसले नेपालको सनातन सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक स्वतन्त्रता र धर्मनिरपेक्ष राज्यको अवधारणाबीचको सम्बन्धलाई आगामी दिनमा कसरी परिभाषित गर्छ ?

यही प्रश्नको उत्तरले देउवाको अभिव्यक्ति व्यक्तिगत आस्थाको सीमामा रहन्छ कि नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक भाष्य परिवर्तनको संकेत बन्छ भन्ने तय गर्नेछ ।

शेरबहादुर दाइ, बुढानीलकण्ठका ती ‘नजिकका’ मान्छेहरू कहाँ हराए ?