न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

जहाँ थाकेको बटुवाले विश्राम पाउँथ्यो, दिनदुःखीले आश्रय पाउँथे र अपरिचित मान्छे पनि आफ्नै हुन्थ्यो
काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाका पुराना गल्लीमा हिँड्दा कतैकतै अझै पनि पुरानो पाटी भेटिन्छ । काठका खाँबा, इँटाका भित्ता, ढुंगाको भुइँ र फराकिलो छानो । समयले रङ उडाएको हुन्छ, काठमा चिरा परेको हुन्छ, कतै भित्तामा झार उम्रिएको हुन्छ । तर ती जीर्ण देखिने पाटीहरूभित्र एउटा यस्तो इतिहास बाँचेको हुन्छ, जुन कुनै दरबारको सुनौलो झ्यालभन्दा कम महत्त्वपूर्ण छैन ।

त्यो इतिहास राजाको मात्र होइन, सामान्य मानिसको इतिहास हो । त्यो इतिहास बाटो हिँड्ने बटुवाको हो । त्यो इतिहास भारी बोकेर हिँड्ने भरियाको हो । त्यो इतिहास परदेशबाट आएको यात्रुको हो । त्यो इतिहास साधु–सन्तको हो । त्यो इतिहास दिनदुःखी, गरिब र बेसहाराको हो । र त्यो इतिहास नेपाली समाजको परोपकारी चेतनाको हो ।

आज हामी आधुनिक शहरको कुरा गर्छौं । स्मार्ट सिटीको कुरा गर्छौं । फ्लाइओभर, सुरुङमार्ग, गगनचुम्बी भवन र अत्याधुनिक पूर्वाधारको कुरा गर्छौं । तर कुनै बेला यही समाजले एउटा अत्यन्त सरल तर गहिरो कुरा बुझेको थियो— मान्छे हिँड्छ भने उसलाई बिसाउने ठाउँ चाहिन्छ । मान्छे थाक्छ भने उसलाई छानो चाहिन्छ । मान्छे दुःखमा पर्छ भने उसलाई सहारा चाहिन्छ । त्यसैको मूर्त रूप थियो—पाटी र पौवा ।न कुनै टिकट ।न बुकिङ ।

न सदस्यता ।न पहिचानपत्र ।न धनी–गरिबको छुट्टै कोठा । जसलाई आवश्यकता थियो, उसले ठाउँ पाउँथ्यो । यही त थियो पुरानो समाजको विचित्रै महिमा । पाटी : भवनभन्दा ठूलो एउटा भावना पाटीलाई केवल इँटा, ढुंगा, काठ र माटोले बनेको संरचना भनेर बुझियो भने यसको वास्तविक अर्थ छुट्छ । पाटी एउटा सामाजिक भावना थियो । कसैले आफ्नो धन खर्च गरेर बनायो । कसैले धर्म सम्झेर बनायो ।

कसैले दिवंगत आफन्तको स्मृतिमा बनायो । कसैले समाजलाई केही दिनुपर्छ भन्ने भावनाले बनायो । तर बनाएपछि त्यो कसैको निजी घर रहेन । सार्वजनिक भयो । यहीँनेर पाटीको सबैभन्दा ठूलो दर्शन लुकेको छ । आज हामी एउटा कोठा बनाउँदा पनि त्यसमा आफ्नो अधिकार खोज्छौँ । एउटा जग्गा किन्दा चारकिल्ला खोज्छौँ । एउटा घर बनाउँदा पर्खाल उठाउँछौँ । तर पुराना पुस्ताले आफ्नो निजी सम्पत्तिबाट एउटा संरचना बनाएर त्यसलाई समाजलाई सुम्पिदिए ।

उनीहरूले मानौँ भने— “मैले बनाएँ, तर यो मेरो मात्र होइन ।” आजको भाषामा यसलाई सामाजिक उत्तरदायित्व भन्न सकिन्छ । तर त्यतिबेला यसको नाम थियो—धर्म, सेवा र पुण्य । उखान छ— “दान गरेको धन घट्दैन, पुण्य बढ्छ ।”
पुराना पुस्ताले यही विश्वासमा पाटी बनाए । पौवा बनाए । चौतारा बनाए । धारा बनाए । पोखरी बनाए ।

आफूले उपयोग नगरे पनि अरूले उपयोग गरून् भनेर । कस्तो ठूलो सोच थियो ! काठमाडौंको पाटीमा इतिहास बोल्छ काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता केवल दरबार, मन्दिर र स्तूपमा मात्र छैन । यहाँको वास्तविक सामाजिक इतिहास खोज्ने हो भने पाटी, पौवा, बहाल, चोक, धारा, इनार र पोखरीमा पनि पुग्नुपर्छ ।

पुरानो बस्तीको एउटा पाटीले कति पुस्ताका कथा बोकेको होला ? कति यात्रु त्यहाँ बसे होलान् ? कति व्यापारीले आफ्नो भारी त्यहाँ बिसाएका होलान् ? कति आमाले थकित बच्चालाई काखमा च्यापेर त्यहाँ केहीबेर आराम गरे होलान् ? कति वृद्धले जीवनको अन्तिम यात्राअघि त्यहीँ रात बिताएका होलान् ? कति प्रेमी–प्रेमिकाले त्यहीँ जीवनका कुरा गरेका होलान् ? कति साधुले त्यहीँ ध्यान गरेका होलान् ? इतिहासका किताबमा यी सबै कुरा लेखिएका नहुन सक्छन् । तर पाटीको काठले देखेको छ ।

पाटीको ढुंगाले सुनेको छ । पाटीको छानोले वर्षौँको घाम र पानी सहँदै ती कथा बोकेको छ । त्यसैले त भन्न मन लाग्छ— पाटी मौन छ, तर त्यसको इतिहास मुखर छ । जहाँ अपरिचित पनि आफ्नै हुन्थ्यो आजको शहरमा अपरिचित मान्छेसँग बोल्न पनि धेरैलाई डर लाग्छ । को हो ?कहाँबाट आएको ?किन आएको ?के काम छ ? पहिले यस्ता प्रश्नभन्दा अगाडि एउटा सरल भावना थियो—मान्छे हो । मान्छे बाटोमा थाकेको छ भने बस्न देऊ । प्यास लागेको छ भने पानी देऊ ।

रात परेको छ भने छानो देऊ । त्यो थियो सामाजिक संस्कार । “अतिथि देवो भवः” केवल धार्मिक वाक्य थिएन । त्यो व्यवहार थियो । पाटीमा आउने मानिसलाई कसैले सोध्दैनथ्यो— तिम्रो बैंक ब्यालेन्स कति छ ? उसलाई कसैले सोध्दैनथ्यो— तिम्रो राजनीतिक पहुँच कति छ ?

उसलाई कसैले सोध्दैनथ्यो— तिमी कुन पदमा छौ ? थियो त एउटै परिचय— ऊ पनि मान्छे हो । सायद आजको समाजले सबैभन्दा बढी गुमाउँदै गएको कुरा यही हो । पाटी थियो, होटल होइन आज थकाइ लाग्यो भने होटल खोजिन्छ । रेस्टुरेन्ट खोजिन्छ । क्याफे खोजिन्छ ।

पैसा छ भने सुविधा छ । पैसा छैन भने समस्या छ । तर पाटीको दर्शन फरक थियो । पाटीमा बस्न पैसा चाहिँदैनथ्यो । त्यहाँ थकान नै प्रवेशपत्र थियो । त्यहाँ गरिबी अपराध थिएन । त्यहाँ अपरिचित हुनु कमजोरी थिएन ।त्यहाँ एक्लोपन पनि निषेधित थिएन । त्यसैले पाटी एउटा अर्थमा समाजको खुला आश्रयस्थल थियो ।

आज राज्यले ‘सामाजिक सुरक्षा’का कुरा गर्छ । पुरानो समाजले आफ्नै तरिकाले सामाजिक सुरक्षा बनाएको थियो । धनीले दिएको पाटीमा गरिबले विश्राम पाउँथ्यो । यही त समाज थियो । पौवा : यात्रुको घर पाटी र पौवाको सम्बन्ध यात्रासँग गहिरो थियो ।एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जान मानिसलाई आजजस्तो गाडी, बस, मोटरसाइकल र विमान उपलब्ध थिएन ।

घण्टौँ हिँड्नुपर्थ्यो । दिनौँ हिँड्नुपर्थ्यो । कहिलेकाहीँ हप्तौँ यात्रा गर्नुपर्थ्यो । त्यसैले बाटोमा पौवा आवश्यक थियो । यात्रु त्यहाँ पुग्थ्यो । भारी बिसाउँथ्यो ।शरीर तन्काउँथ्यो । पानी पिउँथ्यो ।कहिलेकाहीँ खाना पकाउँथ्यो । रात परेपछि त्यहीँ सुत्थ्यो । अर्को बिहान फेरि यात्रा सुरु हुन्थ्यो । जीवन पनि त त्यस्तै हो । बिसाउने ठाउँ आउँछ, फेरि हिँड्नुपर्छ । सायद पाटी–पौवाको दर्शन जीवनकै दर्शन थियो । “बाटो लामो भए पनि बिसाउने ठाउँ भयो भने यात्रा सहज हुन्छ ।” दिनदुःखीका लागि पाटी किन महत्त्वपूर्ण थियो ?

समाजमा सबै मानिसको जीवन एउटै हुँदैन । कसैको घर ठूलो हुन्छ । कसैको झुपडी पनि हुँदैन । कसैको घरमा दस जनाले खान्छन् । कसैलाई एक छाक जुटाउन पनि मुस्किल हुन्छ । कसैको रात नरम ओछ्यानमा बित्छ । कसैको रात सडक किनारमा बित्छ । यस्ता मानिसका लागि पाटी–पौवा केवल संरचना थिएन । आश्रय थियो ।

आज पनि काठमाडौंजस्ता शहरमा सडक किनारमा रात बिताउने मानिस भेटिन्छन् । घरबारविहीन, बेसहारा, असहाय र आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसको समस्या नयाँ होइन । तर पुरानो समाजमा कम्तीमा सार्वजनिक संरचनाले उनीहरूलाई केही ठाउँ दिएको थियो । आज हामीसँग धेरै भवन छन्, तर सबैका लागि ठाउँ छैन ।

यो विडम्बना होइन ?भवन बढे, तर आश्रय घटे । सडक बढे, तर बस्ने ठाउँ घटे । सम्पत्ति बढ्यो, तर अपनत्व घट्यो । पाटीमा सूचना चल्थ्यो, सम्बन्ध चल्थ्यो पाटी अर्को अर्थमा सञ्चारको केन्द्र पनि थियो । आज मोबाइलमा समाचार आउँछ ।इन्टरनेटमा संसार भेटिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा सूचना दौडिन्छ । तर कुनै समय पाटी नै सूचना आदानप्रदानको केन्द्र थियो । एक गाउँबाट आएको मानिस अर्को गाउँको खबर सुनाउँथ्यो ।

व्यापारीले बजारको अवस्था बताउँथ्यो । यात्रुले बाटोको अवस्था सुनाउँथ्यो । कसैले नयाँ घटना सुनाउँथ्यो । त्यहाँ मानिसहरू भेटिन्थे । बोल्थे । सुन्थे । बहस गर्थे । कहिलेकाहीँ त एउटा पाटीमा बसेको कुराकानीले अर्को गाउँसम्म प्रभाव पार्थ्यो ।

त्यसैले पाटी लोकज्ञानको पाठशाला पनि थियो । न पाठ्यक्रम । न परीक्षा । न प्रमाणपत्र । अनुभव नै शिक्षक थियो । जीवन नै पाठ्यपुस्तक थियो । आजका पाटी किन हराउँदैछन् ? समय परिवर्तनशील छ । शहर विस्तार हुन्छ । सडक विस्तार हुन्छ । नयाँ भवन बन्छन् । पुराना संरचना भत्किन्छन् । विकास रोक्न सकिँदैन । तर प्रश्न विकास रोक्ने होइन । प्रश्न हो—विकास गर्दा के जोगाउने ? पाटी भत्काएर सडक फराकिलो बनाउनुपरेला ।

कुनै संरचना सार्नुपरेला । कतै पुनर्निर्माण गर्नुपरेला । तर इतिहासलाई नै मेटिदिने विकास कस्तो विकास ? यदि विकासको नाममा हाम्रा पाटी–पौवा, चौतारा, ढुंगेधारा र पुराना सार्वजनिक संरचना हराउँदै गए भने भोलिको पुस्ताले आफ्नो सामाजिक इतिहास कहाँ खोज्ने ? सहर आधुनिक होला । तर स्मृतिविहीन सहर कस्तो होला ?

“जरा काटेर रूख हरियो हुँदैन ।” इतिहास पनि त्यही जरा हो । पाटी जोगाउनु भनेको ढुंगा जोगाउनु मात्र होइन पाटी संरक्षणको अर्थ त्यसको पुरानो ढुंगा र काठ मात्र बचाउनु होइन । त्यसको आत्मा बचाउनु हो । यदि पाटीलाई केवल पर्यटकीय फोटो खिच्ने ठाउँ बनाइयो भने त्यसको आधा अर्थ मात्र बाँच्छ ।

पाटीको वास्तविक आत्मा के हो ? सार्वजनिक उपयोग । परोपकार । आश्रय । साझेदारी । मानवीयता । आज पनि त्यही भावनालाई नयाँ स्वरूपमा अघि बढाउन सकिन्छ । शहरमा सार्वजनिक विश्रामस्थल बनाउने । जेष्ठ नागरिकका लागि बस्ने ठाउँ बनाउने । यात्रुका लागि निःशुल्क खानेपानी राख्ने । विपन्नका लागि अस्थायी आश्रयस्थल बनाउने । घरविहीनका लागि मानवीय सेवा केन्द्र स्थापना गर्ने । त्यसो भयो भने पाटी इतिहासमा मात्र होइन, वर्तमानमा पनि जीवित हुन्छ । पुरानो समाज गरिब थियो, तर विचार धनी थियो ?

हामी बारम्बार भन्छौँ—त्यो पुरानो समय विकासको दृष्टिले पछाडि थियो । होला । त्यतिबेला प्रविधि थिएन । आधुनिक यातायात थिएन । सञ्चार थिएन । ठूला अस्पताल थिएनन् । आधुनिक भवन थिएनन् । तर एउटा कुरा थियो—सामूहिक जिम्मेवारीको भावना । आफूसँग भएको केही अंश समाजलाई दिने संस्कार । आज हामी आर्थिक रूपमा धेरै धनी भएका छौँ । तर प्रश्न उठ्छ— के हामी सामाजिक रूपमा पनि त्यति नै धनी भएका छौँ ?

हामीसँग मोबाइल छ । तर छिमेकीको दुःख थाहा नहुन सक्छ । हामीसँग ठूलो घर छ । तर सडकमा सुतिरहेको मानिस देखेर आँखा फर्काउन सक्छौँ । हामीसँग गाडी छ । तर पैदल हिँडिरहेको वृद्धका लागि दुई मिनेट रोकिन कठिन हुन सक्छ ।

यहीँनेर पाटी–पौवा हाम्रो अगाडि ऐना बनेर उभिन्छ । “मेरो”बाट “हाम्रो”तर्फको यात्रा पाटी–पौवाको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा शायद यही हो— निजी सम्पत्तिलाई सार्वजनिक हितमा बदल्न सकिन्छ । आजको समाजमा ‘मेरो’ शब्द धेरै शक्तिशाली छ ।

मेरो घर । मेरो जग्गा । मेरो गाडी । मेरो कम्पनी । मेरो संस्था । मेरो पद । मेरो पहुँच ।

पुराना पाटीका दाताले भने— “मेरो धनबाट बने पनि यो समाजको हो ।” यही विचार नै सामाजिक सभ्यताको आधार हो । धन राखेर मात्र धनी भइँदैन । धनले अरूको जीवन सहज बनाउन सक्यो भने त्यसको अर्थ हुन्छ । “खाने मुखलाई भन्दा दिने हातलाई संसारले सम्झन्छ” भन्ने लोकभावनाको सार यही हो । पाटीमा बसेर सोच्नुपर्ने कुरा कल्पना गरौँ । साँझको समय छ । काठमाडौंको पुरानो बस्तीमा एउटा पाटी छ ।

बाहिर हल्का पानी परिरहेको छ । एउटा वृद्ध मानिस आएर बस्छ । उसको हातमा पुरानो झोला छ । केहीबेरपछि एक जना मजदुर आउँछ । दिनभरि काम गरेको थकान उसको अनुहारमा छ । त्यसपछि एउटा विद्यार्थी आउँछ ।
कुनै यात्रु आउँछ । कुनै वृद्धा आउँछिन् । सबै एउटै छानोमुनि बस्छन् । कसैले कसैको परिचय सोध्दैन । केहीबेरका लागि सबै बराबर हुन्छन् ।धनी–गरिबको पर्खाल हराउँछ ।

पद–प्रतिष्ठाको दूरी हराउँछ । त्यही हो पाटीको शक्ति । पाटीले मानिसलाई बराबरीको क्षण दिन्थ्यो । आजको लोकतान्त्रिक समाजले खोजिरहेको सामाजिक समानताको एउटा सानो अभ्यास त्यहाँ पहिले नै भइरहेको थियो । अब पाटीले हामीलाई के भनिरहेको छ ? पुरानो पाटी भन्छ— मलाई भत्काउनुअघि एकपटक सोच । मेरो छानोमुनि कति पुस्ता बसे होलान् ? मेरो ढुंगामा कति यात्रुको पसिना परेको होला ? मेरो आँगनमा कति आमाले आफ्ना बच्चालाई दूध खुवाएकी होलिन् ? मेरो छायामा कति वृद्धले जीवनको थकान बिसाएका होलान् ? मेरो भित्ताले कति कथा सुनेको होला ? म केवल भवन होइन । म तिमीहरूको सामाजिक स्मृति हुँ ।

मलाई जोगायौ भने ढुंगा मात्र जोगिँदैन । तिमीहरूको मानवता जोगिन्छ । अब प्रश्न हाम्रो हो काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै होइन, मुलुकका विभिन्न गाउँ, बजार र पुराना बाटोमा पनि पाटी–पौवाको परम्परा भेटिन्छ । कहीँ ती अझै उपयोगमा छन् । कहीँ जीर्ण भएका छन् । कहीँ पुनर्निर्माण भएका छन् । कहीँ अतिक्रमणको चपेटामा छन् । कहीँ समयको धुलोमा हराउँदै छन् ।

तर तिनको कथा अझै बाँकी छ । हामीले ती कथालाई केवल पुरातत्वको विषय बनाएर राख्ने कि सामाजिक चेतनाको हिस्सा बनाउने ? यो प्रश्न राज्यको मात्र होइन । स्थानीय समुदायको पनि हो । सम्पदा अभियन्ताको पनि हो । नयाँ पुस्ताको पनि हो । र हरेक नागरिकको पनि हो । किनकि पाटी–पौवा कुनै एक जात, वर्ग, समुदाय वा परिवारको मात्र इतिहास होइन । यो बाटो हिँड्ने सबै मानिसको इतिहास हो ।

अन्त्यमा : पाटीको छानो र हाम्रो विवेक मान्छे जीवनभरि दौडिन्छ । धनका लागि । पदका लागि ।
प्रतिष्ठाका लागि । सम्पत्तिका लागि । सफलताका लागि । तर अन्ततः सबैले एउटा ठाउँ खोज्छ—बिसाउने । जीवन आफैँ एउटा लामो यात्रा हो । कहिले उकालो । कहिले ओरालो । कहिले घाम । कहिले पानी । कहिले ताली । कहिले गाली । कहिले सफलता । कहिले असफलता ।

यस्तो यात्रामा एउटा पाटी चाहिन्छ । कहिलेकाहीँ त्यो पाटी ढुंगाको हुन्छ । कहिलेकाहीँ एउटा मानिसको काँध हुन्छ । कहिलेकाहीँ एउटा असल शब्द हुन्छ । कहिलेकाहीँ एउटा सहानुभूति हुन्छ । त्यसैले पाटी–पौवा केवल इतिहास होइन । मानवीयताको प्रतीक हो ।

आज हामीले पाटीको छानो जोगायौँ भने राम्रो । तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा—पाटीको भावना जोगाउन सक्यौँ भने समाज बच्छ । किनकि समाज सडक, भवन र बजारले मात्र बन्दैन । समाज त त्यतिबेला बन्छ, जब थाकेको मानिसलाई कसैले भन्छ— “आउनुस्, केहीबेर यहाँ बस्नुस् ।”भोकाएकोलाई कसैले भन्छ— “पहिले खाना खानुस् ।” प्यासाएकोलाई कसैले पानी दिन्छ ।

र बेसहारालाई कसैले भन्छ— “तपाईं एक्लो हुनुहुन्न ।” पाटी–पौवाको यही सन्देश आज पनि उत्तिकै ठूलो छ । “बाटोमा हिँड्ने सबै यात्रु हुन् । फरक यति हो—कसैको यात्रा छोटो हुन्छ, कसैको लामो ।” त्यसैले अरूको बाटोमा एउटा छानो बनाइदिन सक्नु नै सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो कमाइ हो । धन कमाउनेहरू धेरै भए । भवन बनाउनेहरू धेरै भए । नाम कमाउनेहरू पनि धेरै भए ।

तर अरूको थकाइ बिसाउने ठाउँ बनाउनेहरू इतिहासमा सधैँ थोरै हुन्छन् । पाटी–पौवाका ती अज्ञात दाताहरूलाई त्यसैले सम्झनुपर्छ । उनीहरूले केवल ढुंगा जोडेका थिएनन् । उनीहरूले मानिस जोड्ने संस्कार बनाएका थिए । उनीहरूले केवल छानो बनाएका थिएनन् । उनीहरूले आशाको छानो बनाएका थिए । उनीहरूले केवल एउटा भवन छाडेका थिएनन् ।

उनीहरूले भावी पुस्तालाई एउटा प्रश्न छाडेका थिए— “तिमीहरूले पनि आफ्नो समयका थाकेका मानिसका लागि एउटा पाटी बनायौ कि केवल आफ्नै घर अग्लो बनायौ ?” सायद यही प्रश्नको उत्तरमा हाम्रो समाज कति सभ्य छ भन्ने कुरा लुकेको छ । पाटीको ढुंगा पुरानो होला । काठ कुहिएको होला । छानो जीर्ण होला ।

तर त्यसले बोकेको भावना अझै ताजा छ— “सक्नेले देऊ । थाकेकालाई बस्न देऊ । प्यासाएकालाई पानी देऊ । असहायलाई आश्रय देऊ । र आफूले बनाएको संसारमा अरूका लागि पनि एउटा कुनो छोडिदेऊ ।” किनकि अन्ततः— घरले मानिसलाई छानो दिन्छ, तर पाटीले समाजलाई मानवता दिन्छ । र यही हो नेपाली पाटी–पौवाको परापूर्वकालदेखि आजसम्म बाँचेको बिचित्रै, गहिरो र अनुपम महिमा ।