सिंहदरबारमा ‘बालेन रूपान्तरण’: दलालको दौडधुप हरायो, रिबन काट्ने कैंचीमा खिया लाग्यो !
काठमाडौं, ६ साउन । सिंहदरबारको गल्लीमा पहिले बिहानैदेखि एउटा छुट्टै चहलपहल हुन्थ्यो।
सरकारी कार्यालय खुल्नुअघि नै केही अनुहार नियमित देखिन्थे कसैको हातमा सरुवाको सूची, कसैको झोलामा बढुवाको सिफारिस, कसैको मोबाइलमा ठेक्काको हिसाब। कर्मचारीभन्दा बिचौलियाको उपस्थिति बाक्लो देखिने त्यो वातावरणमा कामभन्दा पहुँचको मूल्य बढी थियो।
तर, अहिले दृश्य फेरिएको दाबी गरिँदैछ। प्रधानमन्त्री बालेन शाहको नेतृत्वमा प्रशासनिक अनुशासन कडा बनाइएपछि सिंहदरबारको पुरानो लय बदलिएको चर्चा सरकारी वृत्तदेखि चियापसलसम्म सुनिन थालेको छ।
'साहेब मिटिङमा हुनुहुन्छ' भन्ने संवादको अवसान
कुनै बेला मन्त्रालयमा सेवाग्राही पुग्दा पहिलो उत्तर हुन्थ्यो "साहेब मिटिङमा हुनुहुन्छ।"
मिटिङ कति लामो थियो भन्ने कसैलाई थाहा हुँदैनथ्यो। तर अहिले भने धेरै मन्त्रालयमा कर्मचारी आफ्नै कार्यकक्षमा भेटिन थालेको दाबी गरिन्छ। फाइल टेबलमै खुल्छ, टिप्पणी पनि त्यहीँ हुन्छ र निर्णयको गति पनि पहिलेभन्दा बढेको अनुभव सेवाग्राहीले सुनाउन थालेका छन्।
पहिले कर्मचारी खोज्न भवनभरि घुम्नुपर्थ्यो, अहिले फाइलले कर्मचारी खोजिरहेको जस्तो देखिन्छ।
सरुवा उद्योग बन्द, दलाल बेरोजगार ?
सरुवा र बढुवा कुनै समय सरकारी संयन्त्रभित्रको 'मौसमी उद्योग' जस्तै थियो। कुन मन्त्रालयमा कसलाई पठाउने, कुन कार्यालयलाई 'कमाउ अड्डा' बनाउने भन्ने चर्चा चिया पसलदेखि पाँचतारे होटलसम्म पुग्थ्यो।
अहिले भने ती दृश्य धेरै हदसम्म हराएको दाबी गरिन्छ। मन्त्रीका सचिवालय बाहिर देखिने अनुहारहरू पातलिएका छन्। "मन्त्रीलाई एकछिन भेट्नुपर्छ" भन्दै दिनभरि कुर्नेहरूको संख्या घटेको देखिन्छ।
व्यङ्ग्यमा कतिपयले भन्न थालेका छन्—"दलालहरूको सबैभन्दा ठूलो समस्या अहिले काम नभएर समय कसरी काट्ने भन्ने भएको छ।"
रिबन काट्ने मन्त्री होइन, फाइल पल्टाउने मन्त्री
नेपालमा मन्त्रीको व्यस्तता नाप्ने एउटा पुरानो मापदण्ड थियो—एक दिनमा कति उद्घाटन गरे ?
कुनै पुल होस्, भवन होस्, धारा होस् वा एउटा सानो कार्यक्रम—रिबन काट्न मन्त्री अनिवार्यजस्तै हुन्थे। भाषण पनि उस्तै—"यो ऐतिहासिक दिन हो..."
तर अहिले मन्त्रीहरूलाई उद्घाटन समारोहभन्दा मन्त्रालयभित्रै बढी देख्न थालिएको चर्चा छ।
रिबन काट्ने कैंची दराजभित्र थन्किएको छ भने फाइलका पानाहरू लगातार पल्टिइरहेका छन्।
सिंहदरबारका गल्लीमा बदलिएको भाषा
पहिले सुनिन्थ्यो "कसलाई चिनेको छ?" "काम मिलाइदिन्छु।" "यति प्रतिशतमा कुरा मिल्छ।"
अहिले सुनिन थालेको छ "फाइल कहाँ पुगेको छ?" "समयमै निर्णय गर्नुपर्छ।" "काम ढिलो किन भयो?"
भाषा फेरिँदा वातावरण पनि फेरिन्छ। सिंहदरबारको बोली नै बदलिन थालेको अनुभूति धेरैले गरेका छन्।
बिचौलियाका लागि 'नो एन्ट्री'
ठेक्का, खरिद, योजना र नियुक्तिको वरिपरि घुम्ने अनौपचारिक सञ्जालमा कडाइ गरिएको दाबी छ। अनावश्यक पहुँच र सिफारिसको संस्कृतिमा अंकुश लगाउने प्रयाससँगै सिंहदरबार प्रवेशमा समेत निगरानी बढाइएको बताइन्छ।
जसका कारण पहिलेजस्तै "काम मिलाइदिन्छु" भन्ने व्यवसाय संकटमा परेको टिप्पणी सामाजिक सञ्जालमा व्यङ्ग्यका रूपमा देखिन थालेको छ।
प्रधानमन्त्री, मन्त्री र सचिवहरू मन्त्रालयमै 'ट्याक्क'
प्रधानमन्त्री बालेन शाहको नेतृत्वमा सरकारी प्रशासनमा कार्यअनुशासन कडाइ गरिएसँगै सिंहदरबारको कार्यशैलीमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन थालेको छ।
पहिलेजस्तो प्रधानमन्त्री, मन्त्री र सचिवहरू विभिन्न उद्घाटन, समापन तथा औपचारिक कार्यक्रममा व्यस्त रहने क्रम घट्दै गएको छ भने उनीहरू अधिकांश समय आफ्नै मन्त्रालयमा बसेर कामकाजमा केन्द्रित हुन थालेका छन्।
सरकारी स्रोतका अनुसार मन्त्रालयहरूमा नियमित उपस्थितिलाई प्राथमिकता दिइएको छ। प्रधानमन्त्रीदेखि मन्त्री र सचिवसम्म कार्यालयमै बसेर फाइल अध्ययन, नीतिगत निर्णय तथा सेवाप्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउन सक्रिय रहेको बताइएको छ।
यससँगै मन्त्रालयमा कर्मचारीको उपस्थितिसमेत बढेको छ। सरुवा–बढुवा, ठेक्कापट्टा र अनावश्यक पहुँचका लागि हुने दौडधुपमा कमी आएको तथा बिचौलियाको प्रभाव घट्दै गएको दाबी सरकारी अधिकारीहरूको छ। प्रशासनलाई परिणाममुखी, पारदर्शी र जनउत्तरदायी बनाउने लक्ष्यसहित कार्यालय केन्द्रित कार्यसंस्कृतिलाई निरन्तरता दिइएको जनाइएको छ।
व्यङ्ग्यको ऐना
यदि सिंहदरबार बोल्न सक्ने भए, सायद यसरी भन्थ्यो "धेरै वर्षपछि मेरो गल्लीमा फाइलको आवाज ठूलो सुनियो, फुसफुसाहटको होइन।"
यदि कुर्सीले कथा सुनाउने भए, त्यो भन्थ्यो "पहिले मलाई फोटो खिच्न मात्र प्रयोग गरिन्थ्यो, अहिले साँच्चै बसेर काम गर्न थालिएको छ।"
र यदि पुरानो रिबन काट्ने कैंची बोल्न सक्थ्यो भने, उसको गुनासो यस्तो हुन्थ्यो "मलाई कसैले बिर्सियो कि क्या हो!"
तर चुनौती अझै बाँकी छन्
अनुशासन कायम गर्नु एउटा सुरुआत मात्र हो। सेवाप्रवाह छिटो, पारदर्शी र प्रविधिमैत्री बनाउनु, भ्रष्टाचारलाई संस्थागत रूपमा नियन्त्रण गर्नु, कर्मचारीको कार्यसम्पादनलाई नतिजासँग जोड्नु र जनताले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्ने सुधार ल्याउनु अझै ठूलो चुनौती हो।
कुनै पनि सुधारको वास्तविक सफलता प्रचारमा होइन, नागरिकले कार्यालयबाट फर्कँदा "आज मेरो काम भयो" भन्न सक्ने अवस्थाले मापन हुन्छ।
वास्तविक रुपमा,सिंहदरबार अहिले नयाँ कथाको पात्र बन्न खोजिरहेको छ। जहाँ सत्ता होइन, सेवा केन्द्रमा रहोस्; पहुँच होइन, प्रक्रिया बलियो बनोस्; दलाल होइन, दक्ष कर्मचारी चिनिऊन्।
यदि यो लय निरन्तर रह्यो भने इतिहासले सम्भवतः यसरी लेख्नेछ "एक समय सिंहदरबारमा फाइलभन्दा सिफारिस धेरै हिँड्थ्यो। त्यसपछि एउटा समय आयो, जहाँ सिफारिस थाक्यो र फाइल दौडिन थाल्यो।"
यो पनि पढ्नुहोस् :
'जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको' : बालेनको लोकप्रियतामाथि घेराबन्दी कि संस्थागत द्वन्द्व ?
सरकार पनि पुरानै रोग: खर्च कटौतीको नारा, भर्ती केन्द्रको पसारा !
