न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । नेपाली राजनीतिमा पुराना दल र नयाँ राजनीतिक शक्तिबीचको सम्बन्ध, प्रतिस्पर्धा र सम्भावित सहकार्यबारे बहस चलिरहेका बेला पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले विगतमा बालेन्द्र शाह ‘बालेन’का पक्षमा लिएको लोकतान्त्रिक अडान फेरि चर्चामा आएको छ।

‘बालेन नथुनु, डेमोक्रेसीमा।’
‘बालेन नथुनु, डेमोक्रेसीमा।’
यही अभिव्यक्तिको राजनीतिक अर्थ अहिले कांग्रेसभित्रै विभिन्न कोणबाट खोजिन थालेको छ। प्रश्नसमेत उठ्न थालेको छ—यदि देउवाको लोकतान्त्रिक अडान बालेनका पक्षमा थियो भने, पछिल्लो निर्वाचनमा कांग्रेसको परम्परागत मतको ठूलो हिस्सा घण्टीतिर किन सर्‍यो ?

यो प्रश्न केवल कांग्रेस र बालेनबीचको सम्बन्धको प्रश्न होइन। यसले नेपाली राजनीतिमा पुरानो पुस्ताको लोकतान्त्रिक संस्कार, नयाँ पुस्ताको लोकप्रियता, हिन्दुराष्ट्रको बहस र बदलिँदो मतदाताको मनोविज्ञानलाई समेत जोडेको छ।

‘बोल्दैमा थुन्न मिल्छ ?’—देउवाको पुरानो अडान फेरि चर्चामा

जनमत पार्टीका अध्यक्ष डा. सीके राउतले २०८० सालमा सार्वजनिक रूपमा दिएको विवरणअनुसार, तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल र तत्कालीन गृहमन्त्रीले काठमाडौंका तत्कालीन मेयर बालेन शाहलाई पक्राउ गर्न चाहेको अवस्थामा आफू र तत्कालीन कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाले पक्राउ गर्न नहुने धारणा राखेका थिए।

राउतका अनुसार देउवाले त्यतिबेला ‘यो लोकतन्त्र हो, बोल्दै गर्छन्, बोल्दैमा आगो लगाइदियो त ? बोल्न पाउनुपर्छ’ भन्ने अडान लिएका थिए।

यो प्रसंग अहिले फेरि उठ्नुको कारण बालेनको राजनीतिक उचाइ हो। त्यतिबेला काठमाडौंका मेयर रहेका बालेन अहिले राष्ट्रिय राजनीतिका प्रमुख पात्र बनेका छन्। त्यसैले विगतमा उनलाई लिएर देउवाले देखाएको लोकतान्त्रिक सहिष्णुता अहिले नयाँ अर्थमा व्याख्या हुन थालेको छ।

तर प्रश्न त्यत्तिमै सकिँदैन।

देउवाको बोली कांग्रेसको राजनीतिक दूरदृष्टि थियो कि सामान्य लोकतान्त्रिक संस्कार ?

कांग्रेसभित्र अहिले उठ्ने गरेको एउटा गम्भीर प्रश्न हो—देउवाले बालेनलाई तत्कालीन राजनीतिक दबाबबाट जोगाउन खोज्नु केवल लोकतान्त्रिक मूल्यको अभिव्यक्ति थियो वा नयाँ पुस्ताको राजनीतिक शक्ति पहिल्यै बुझ्ने उनको दूरदृष्टि ?

यदि त्यो लोकतान्त्रिक संस्कार थियो भने त्यसलाई सम्मान गर्नुपर्छ। तर यदि त्यसमा नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग संवाद र सम्बन्ध कायम राख्ने रणनीतिक सोचसमेत थियो भने कांग्रेसले त्यसबाट राजनीतिक पाठ सिक्नुपर्ने देखिन्छ।

किनकि समय बदलिएको छ। मतदाता बदलिएका छन्। सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक बहसको स्वरूप बदलिदिएको छ। र सबैभन्दा ठूलो कुरा—परम्परागत दलका मतदाताले आफूले वर्षौँदेखि दिएको मत अर्को विकल्पतिर सार्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

त्यसैले आज कांग्रेसका लागि बालेन केवल राजनीतिक प्रतिस्पर्धी होइनन्, परम्परागत राजनीतिक आधार खस्किँदै गएको संकेत पनि हुन्।

हिन्दुराष्ट्रको बहसले थपेको अर्को तह

यहीबीच नेपाली कांग्रेसभित्र सनातन हिन्दुराष्ट्रको विषयले पनि बहस चर्काएको छ। साउन महिना, शिव आराधना र धार्मिक आस्थाको वातावरणसँगै कांग्रेसभित्र हिन्दुराष्ट्रको पक्षमा आवाजहरू बलियो हुँदै गएको दाबीले राजनीतिक बहसलाई थप पेचिलो बनाएको छ।

बीपी कोइराला र गणेशमान सिंहको लोकतान्त्रिक विरासत बोकेको कांग्रेसभित्र हिन्दुराष्ट्रको विषयले स्थान पाउनु सामान्य राजनीतिक बहस मात्र होइन। यसले कांग्रेसले बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञानलाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने प्रश्नसमेत जन्माएको छ।

हिन्दुराष्ट्रका पक्षधरहरूले कांग्रेसभित्र शेरबहादुर देउवा, शेखर कोइराला, प्रकाशमान सिंहलगायत नेताहरूसँग संवाद र सहकार्यको अपेक्षा राखिरहेका छन्। तर यसलाई केवल धार्मिक नाराका रूपमा बुझ्ने हो भने कांग्रेसले यसको राजनीतिक गहिराइ बुझ्न नसक्ने जोखिम पनि छ।

आज हिन्दुराष्ट्रको बहस धर्मको विषय मात्र रहेन। यो पहिचान, संस्कृति, परम्परा र राज्यको चरित्रसँग जोडिएको राजनीतिक मुद्दा बनिसकेको छ।

कांग्रेसको पुरानो मतदाता घण्टीमा पुगेको हो ?
सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न यही हो।
कांग्रेसका परम्परागत मतदाता, विशेषगरी युवा पुस्ताको ठूलो हिस्सा नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित भएको तथ्यलाई अब पुराना दलहरूले बेवास्ता गर्न सक्ने अवस्था छैन।

रास्वपाको उदय र बालेनको लोकप्रियताले कांग्रेस, एमाले र माओवादीजस्ता स्थापित दलहरूलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ। अझ बालेनको नेतृत्वमा नयाँ राजनीतिक ध्रुवीकरण बन्ने सम्भावनाले पुराना दलहरूको चुनावी गणितलाई थप अस्थिर बनाएको छ।
तर यहीँ एउटा विरोधाभास पनि छ।
बालेनलाई राजनीतिक रूपमा चुनौती दिने कि संवाद गर्ने ?
घण्टीसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने कि उसका मतदातालाई आफ्नोतर्फ फर्काउने ?
हिन्दुराष्ट्रको मागलाई अस्वीकार गर्ने कि त्यसलाई लोकतान्त्रिक बहसमा समेट्ने ?
यी प्रश्नको उत्तर कांग्रेसले नदिएसम्म ‘कांग्रेसको मत कहाँ गयो ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि भेटिँदैन।

सीके राउत : तीन वर्षअघि बालेनलाई जोगाउने कुरा, अहिले कहिले प्रशंसा त कहिले आलोचना

बालेनसँग सीके राउतको राजनीतिक सम्बन्ध पनि उत्तिकै रोचक छ। २०८० सालमा राउतले बालेनलाई पक्राउ गर्ने तत्कालीन सरकारको चाहनाको विरोध गरेको दाबी गरेका थिए।
त्यसपछि समय फेरियो।

२०८३ असारमा रास्वपाको प्रथम महाधिवेशनमा राउतले बालेनको खुलेर प्रशंसा गरे। उनले बालेनलाई ‘डाइनामिक’, ‘इन्टेलिजेन्ट’, ‘स्टाइलिस’ र ‘अलग लेबलका’ नेता भनेर प्रशंसा गरेका थिए। उनले आफू रास्वपाको प्रतिस्पर्धी नभई सहयात्रीका रूपमा उपस्थित भएको बताएका थिए।

तर त्यसको केही दिनमै प्रदेश संरचना र संघीयताको विषयमा मतभेद चर्कियो। राउतले रास्वपाको प्रदेशसभा खारेजीसम्बन्धी प्रस्तावप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै बालेन नेतृत्वको राजनीतिक धारमाथि प्रश्न उठाए।
यसले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ-राजनीतिमा स्थायी मित्र वा स्थायी शत्रु हुँदैनन्, स्थायी हुन्छन् त केवल स्वार्थ, विचार र राजनीतिक परिस्थिति।

बालेनका वरिपरिका सल्लाहकारमाथि पनि प्रश्न

यही ठाउँमा बालेनको वरिपरि रहेको राजनीतिक समूह र सल्लाहकारहरूको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठ्न थालेको छ।

लोकप्रिय नेता वरिपरि रहने सबै व्यक्ति समान राजनीतिक क्षमता र दूरदृष्टिका हुन्छन् भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ नेता आफैंभन्दा बढी बोल्ने, आफ्नै राजनीतिक शत्रु आफैं सिर्जना गर्ने र सानो घटनालाई ठूलो राजनीतिक टकरावमा परिणत गर्ने सल्लाहकार नै नेताका लागि सबैभन्दा ठूलो जोखिम बन्न सक्छन्।

बालेनको राजनीतिक यात्रामा अहिले सबैभन्दा आवश्यक कुरा भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, राजनीतिक परिपक्वता हो।
उनलाई विरोध गर्ने सबै शत्रु होइनन्। समर्थन गर्ने सबै मित्र पनि होइनन्।

कुनै नेता ‘बालेनलाई नथुन’ भन्छ भने त्यो आवाजलाई पनि सुन्न सक्नुपर्छ। आलोचकले प्रश्न उठाउँछ भने त्यसलाई पनि सुन्न सक्नुपर्छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो।

‘शेरबहादुर नै शत्रु’ देख्ने राजनीति उल्टो पर्न सक्छ

बालेनको राजनीतिक टिमले यदि पुराना सबै दलका नेताहरूलाई एउटै डालोमा राखेर हेर्ने गल्ती गर्‍यो भने त्यो राजनीतिक अपरिपक्वता हुनेछ।

देउवा, शेखर, प्रकाशमान वा कांग्रेसका अन्य नेतासँग मतभेद हुन सक्छ। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ। तर उनीहरूसँग संवादको ढोका बन्द गर्नु राजनीतिक बुद्धिमानी होइन।

आजको राजनीति सडकमा मात्र हुँदैन। संसदमा हुन्छ, सामाजिक सञ्जालमा हुन्छ, अन्तरपार्टी संवादमा हुन्छ र जनताको मनोविज्ञानमा हुन्छ।

आज विरोधी देखिएको व्यक्ति भोलि संकटको समयमा संवादको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पुल बन्न सक्छ।

त्यसैले ‘नथुनु’ भन्ने आवाजलाई पनि शत्रुको आवाज ठान्ने हो भने भोलि राजनीतिक परिस्थितिले अर्को मोड लिँदा समस्या बालेनकै लागि हुन सक्छ।

बालेनको असली चुनौती बाहिर होइन, वरिपरि हुन सक्छ

बालेनका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती विरोधी दलहरू मात्र होइनन्। उनको चुनौती आफ्नै राजनीतिक व्यवस्थापन, सल्लाहकार छनोट र सम्बन्ध व्यवस्थापन पनि हो।

राजनीतिमा लोकप्रियता जित्नु एउटा कुरा हो, त्यसलाई दीर्घकालीन राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्नु अर्कै कुरा हो।

बालेनले काठमाडौं महानगरको शैलीमा राष्ट्रिय राजनीति चलाउन खोजे भने समस्या आउन सक्छ। नगरपालिका र राज्य सञ्चालनबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।

नगरपालिका चलाउन तीखो निर्णय पर्याप्त हुन सक्छ। तर राज्य चलाउन समन्वय, संवाद, सहमति, कूटनीति, संस्थागत सोच र दीर्घकालीन रणनीति चाहिन्छ।

‘अँध्यारोमा ढुंगा हान्ने’ राजनीति कति टिक्छ ?

राजनीतिमा कहिलेकाहीँ आफ्नै लोकप्रियताको भरमा जताततै प्रहार गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर अँध्यारोमा ढुंगा हान्दा निशाना शत्रुमा पर्छ कि आफ्नै खुट्टामा—त्यो पहिल्यै थाहा हुँदैन।
बालेनका लागि पनि यही चेतावनी महत्वपूर्ण छ।

आज जसलाई राजनीतिक शत्रु ठानिएको छ, उसैसँग भोलि संवाद गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

आज जसलाई कमजोर ठानिएको छ, भोलि उसैले चुनावी गणित बदल्न सक्छ।

आज जसलाई पुरानो पुस्ताको अवशेष ठानिएको छ, भोलि संकटको समयमा उसैको लोकतान्त्रिक अनुभव उपयोगी हुन सक्छ।

देउवाको एउटा वाक्यले दिएको ठूलो राजनीतिक सन्देश

शेरबहादुर देउवाले बालेनलाई लिएर राखेको भनिएको लोकतान्त्रिक अडानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश यही हो—लोकतन्त्रमा असहमति अपराध होइन।

बालेनले विवादास्पद अभिव्यक्ति दिए पनि, सरकारको आलोचना गरे पनि वा राजनीतिक रूपमा असहमत भए पनि त्यसको उत्तर गिरफ्तारी हुन सक्दैन। कानुन उल्लंघन भएको भए कानुनी प्रक्रिया हुन्छ, तर विचार र अभिव्यक्तिका कारण राजनीतिक प्रतिशोध लिनु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन।

यही कारण देउवाको त्यो पुरानो अडान अहिले पुनः चर्चामा आउनु स्वाभाविक छ।

तर यसको अर्को पाटो पनि छ।
यदि कांग्रेसले देउवाको लोकतान्त्रिक संस्कारको प्रशंसा मात्र गर्‍यो तर आफ्ना मतदाता किन बालेन र घण्टीतर्फ गए भन्ने प्रश्नको जवाफ खोजेन भने त्यो आत्मसन्तुष्टि मात्र हुनेछ।

अन्तिम प्रश्न : बालेनलाई कसले डुबाउँछ ?

बालेनलाई डुबाउने शक्ति कांग्रेस, एमाले, माओवादी वा अन्य पुराना दल मात्र हुन् भन्ने सोच राजनीतिक रूपमा अपूर्ण हुन सक्छ।

कहिलेकाहीँ नेता वरिपरिका गलत सल्लाह, गलत सूचना, गलत राजनीतिक निष्कर्ष र गलत सम्बन्ध व्यवस्थापनले नै लोकप्रियतालाई कमजोर बनाउँछ।

बालेनले त्यसैले अहिले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ,‘नथुनु’ भन्ने शेरबहादुरलाई शत्रु ठान्ने कि लोकतन्त्रको एउटा पुरानो पाठ सम्झाउने नेता ठान्ने ?

कांग्रेसको मतदातालाई स्थायी शत्रु ठान्ने कि भोलिको लोकतान्त्रिक राजनीतिक समीकरणका सम्भावित साझेदार ठान्ने ?

हिन्दुराष्ट्रको मागलाई भावनात्मक नारामात्र मान्ने कि त्यसको पछाडिको सामाजिक मनोविज्ञान बुझ्ने ?

र आफ्नै वरिपरिका सल्लाहकारले दिएको सूचना जस्ताको तस्तै पत्याउने कि स्वतन्त्र रूपमा सत्यापन गर्ने ?

यी प्रश्नको उत्तरले बालेनको आगामी राजनीतिक यात्रा निर्धारण गर्नेछ।

किनकि उमेर, पद, रूप, सम्पत्ति र लोकप्रियता सधैँ सँगै रहँदैनन्। सत्ता पनि स्थायी हुँदैन, भीड पनि स्थायी हुँदैन। स्थायी हुन सक्छ भने केवल राजनीतिक संस्कार, जनविश्वास र सही समयमा सही निर्णय।

त्यसैले अहिले बालेनलाई आवश्यक छ-मजा होइन, राजनीति; प्रतिशोध होइन, लोकतन्त्र; भीड होइन, संस्था; चर्को भाषण होइन, दीर्घकालीन रणनीति।

र देउवाको त्यो बोलीको वास्तविक अर्थ पनि सायद यही हो,‘बोल्दैमा थुन्नु हुँदैन, लोकतन्त्रमा असहमतिको पनि ठाउँ हुन्छ।’

यही ठाउँबाट सुरु हुन्छ पुरानो कांग्रेस र नयाँ घण्टीबीचको वास्तविक राजनीतिक परीक्षा।

यो पनि पढ्नुहोस् ।

दीपक खड्कामाथि गहिरो अनुसन्धान नभएको भन्दै कांग्रेसभित्रै असन्तुष्टि

नेता खड्काप्रति घोचपेचपूर्ण टिप्पणी:‘दाइ, अदालत मिलाएको छु भन्दै नहिँड्नुहोला’

हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डामा देउवा–शशांक एक ठाउँमा ? भित्रभित्रै आन्तरिक र बाह्य छलफल तीव्र, कांग्रेसको नयाँ राजनीतिक समीकरणको संकेत

राजसंस्था र हिन्दू राष्ट्र : एजेन्डा कि चुनावी ब्रान्ड ?