न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

ठूला संस्थाले पहिले लगानी गर्ने, मूल्य निर्धारणमा सहजता र बजारको विश्वास बढ्ने अपेक्षा

काठमाडौं, २६ साउन । शेयर बजारमा कम्पनीको वास्तविक मूल्य पत्ता लगाउनेदेखि सर्वसाधारण लगानीकर्ताको जोखिम घटाउनेसम्मका लागि नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले ‘एंकर लगानीकर्ता’ को व्यवस्था गर्न तयारी थालेको छ।

प्राथमिक पूँजी बजार विकाससम्बन्धी हालै सार्वजनिक श्वेतपत्रमा नयाँ कम्पनीले सर्वसाधारणका लागि शेयर निष्कासन गर्दा, विशेषगरी लिलाम बढाबढ विधिबाट मूल्य निर्धारण हुने प्रक्रियामा प्रारम्भिक संस्थागत लगानीकर्ता अर्थात् ‘एंकर इन्भेस्टर’ को व्यवस्था गर्ने प्रस्ताव अघि सारिएको छ।

एंकर लगानीकर्ता भन्नाले सर्वसाधारणका लागि शेयर खुला हुनुअघि नै कम्पनीको निश्चित मात्राको शेयर खरिद गर्ने प्रतिबद्धता जनाउने ठूला, अनुभवी र नियमनकारी निकायबाट स्वीकृत संस्थागत लगानीकर्ता बुझिन्छ।

यसको उद्देश्य केवल ठूला लगानीकर्तालाई प्राथमिकता दिनु होइन। बरु कम्पनीको वास्तविक मूल्य पहिचान, निष्कासन प्रक्रियामा पारदर्शिता, लगानीकर्ताको विश्वास अभिवृद्धि र प्राथमिक बजारमा हुने जोखिम न्यूनीकरण गर्नु हो।

तर प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ एंकर लगानीकर्ता आएपछि वास्तवमै साना लगानीकर्ताले के पाउँछन् ?

सर्वसाधारणभन्दा पहिले संस्थागत लगानीकर्ता किन ?
कुनै कम्पनीले शेयर निष्कासन गर्दा सर्वसाधारण लगानीकर्तासँग कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था, व्यवस्थापन क्षमता, व्यवसायिक सम्भावना र जोखिम मूल्यांकन गर्ने पर्याप्त क्षमता नहुन सक्छ।

कतिपय अवस्थामा कम्पनीको नाम, प्रचार वा बजारमा चलेको हल्लाका आधारमा शेयरमा आवेदन दिने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।

यस्तो अवस्थामा कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवसायिक सम्भावना र जोखिमबारे विस्तृत अध्ययन गरेर लगानी गर्ने संस्थागत लगानीकर्ताले प्रारम्भमै शेयर खरिद गरेमा त्यसले बजारलाई एउटा संकेत दिन सक्छ।

ठूला संस्थाले अध्ययन गरेर लगानी गरेको कम्पनीमा साना लगानीकर्ताले पनि थप सूचनाका आधारमा निर्णय गर्न सक्छन्।

यसले ‘कम्पनी राम्रो छ कि छैन’ भन्ने प्रश्नमा लगानीकर्तालाई एउटा अतिरिक्त आधार उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ।

तर एंकर लगानीकर्ताले शेयर किनेको मात्रै आधारमा कम्पनी सुरक्षित हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी भने होइन। त्यसैले साना लगानीकर्ताले कम्पनीको वित्तीय अवस्था, ऋण, आम्दानी, नाफा, व्यवस्थापन र भविष्यको व्यवसायिक सम्भावना पनि आफैँ मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ।

लिलाम बढाबढमा ‘सही मूल्य’ पत्ता लगाउने प्रयास
एंकर लगानीकर्ताको व्यवस्था विशेषगरी लिलाम बढाबढबाट शेयरको मूल्य निर्धारण हुने प्रक्रियामा महत्वपूर्ण हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

शेयरको मूल्य वास्तविक बजार माग, कम्पनीको वित्तीय अवस्था र लगानीकर्ताको मूल्यांकनसँग नजिक हुन सके प्राथमिक निष्कासनमा हुने मूल्य निर्धारण थप व्यवस्थित हुन सक्छ।

अहिले प्राथमिक बजारमा कम्पनीको शेयर मूल्य निर्धारणका विषयमा बेलाबेलामा प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। कम्पनीको वास्तविक मूल्यभन्दा अत्यधिक वा न्यून मूल्य निर्धारण भए त्यसको असर सर्वसाधारण लगानीकर्तामाथि पर्न सक्छ।

एंकर लगानीकर्ताको सहभागिताले मूल्य निर्धारण प्रक्रियामा व्यावसायिक मूल्यांकन र संस्थागत अध्ययनलाई प्रवेश गराउने अपेक्षा गरिएको छ।

साना लगानीकर्तालाई पहिलो फाइदा सूचनामा आधारित निर्णय
साना लगानीकर्ताको सबैभन्दा ठूलो समस्या पूँजीको अभाव मात्र होइन, सूचना र विश्लेषणको अभाव पनि हो। ठूला संस्थागत लगानीकर्तासँग कम्पनीको वित्तीय विवरण, उद्योगको अवस्था, व्यवस्थापन क्षमता, जोखिम र भविष्यको सम्भावनाबारे अध्ययन गर्ने विशेषज्ञ टोली हुन्छ।

तर, सामान्य लगानीकर्ताले प्रायः सार्वजनिक विवरण, सामाजिक सञ्जाल, बजारको हल्ला वा अन्य लगानीकर्ताको धारणाका आधारमा निर्णय गर्ने अवस्था आउन सक्छ।

एंकर लगानीकर्ताले कुन कम्पनीमा कति रकम र कुन मूल्यमा लगानी गर्योन भन्ने विवरण सार्वजनिक हुने व्यवस्था भयो भने साना लगानीकर्ताले पनि त्यसलाई आफ्नो लगानी निर्णयको एउटा आधार बनाउन सक्छन्।

अर्थात्, ठूला लगानीकर्ताको अध्ययनबाट साना लगानीकर्ताले अप्रत्यक्ष रूपमा सूचना पाउनेछन्। तर, एंकर लगानीकर्ता ‘गारन्टी’ होइन, यहाँ अर्को पक्ष पनि बिर्सनु हुँदैन।

एंकर लगानीकर्ता संस्थागत हुँदैमा उनीहरूको लगानी सधैँ नाफामुखी हुन्छ भन्ने छैन। ठूला संस्थाले गरेको लगानी पनि बजार जोखिमबाट मुक्त हुँदैन।

त्यसैले एंकर लगानीकर्ता राख्दैमा कम्पनीको शेयर सुरक्षित हुन्छ भन्ने गलत धारणा बन्न दिनु हुँदैन।सेबोनले पनि एंकर लगा नीकर्ताको सहभागितालाई गुणस्तरको प्रमाणपत्र होइन, बजारमा अतिरिक्त विश्वास र संस्थागत मूल्यांकनको एउटा आधार का रूपमा स्पष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

कसले बन्न पाउँछन् एंकर लगानीकर्ता ?
जसले चाह्यो उसले एंकर लगानीकर्ता बन्न पाउने छैन। श्वेतपत्रमा नियमनकारी निकायबाट स्वीकृति प्राप्त तथा बलियो वित्तीय क्षमता भएका संस्थाहरूलाई प्राथमिकता दिने प्रस्ताव गरिएको छ।

सम्भावित एंकर लगानीकर्तामा सामूहिक लगानी कोष तथा म्युचुअल फन्ड, जीवन तथा निर्जीवन बीमा कम्पनी, नागरिक लगानी कोष, पेन्सन तथा अवकाश कोष, विशेष कानुनबाट स्थापित सरकारी निकाय, धितोपत्र बोर्डबाट स्वीकृत ठूला कोष व्यवस्थापक तथा एसेट म्यानेजमेन्ट कम्पनी जस्ता संस्थाहरू पर्न सक्नेछन्।

बजार थप परिपक्व हुँदै गएपछि विदेशी संस्थागत लगानीकर्तालाई समेत एंकर लगानीकर्ताका रूपमा सहभागी गराउने सम्भावना श्वेतपत्रमा औँल्याइएको छ।

एंकरले शेयर किनेपछि तुरुन्त बेच्न पाउँदैन
एंकर लगानीकर्ताको सहभागितामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हुनेछ लक–इन अवधि। सर्वसाधारणका लागि शेयर निष्कासन हुनुअघि ठूलो मात्रामा शेयर खरिद गरेको संस्थाले शेयर सूचीकृत हुनेबित्तिकै बजारमा बेचेर बाहिरिन पाउने हो भने एंकर लगानीकर्ताको उद्देश्य नै कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले एंकर लगानीकर्ताले खरिद गरेको शेयर निश्चित अवधिसम्म बिक्री गर्न नपाउने व्यवस्था गरिने तयारी छ। यसको उद्देश्य शेयर बजारमा सूचीकृत भएलगत्तै ठूलो परिमाणमा शेयर बिक्री भएर मूल्यमा अस्वाभाविक दबाब नपरोस् भन्ने हो।

यसले साना लगानीकर्तालाई पनि अप्रत्यक्ष सुरक्षा दिन सक्छ। तर लक–इन अवधि कति हुने, कुन अवस्थामा कस्तो नियम लागू हुने र त्यसको अपवाद के हुने भन्ने विषय सेबोनले जारी गर्ने निर्देशिकाले स्पष्ट पार्नुपर्नेछ।

‘ठूला लगानीकर्ताले पहिले किने, अब साना लगानीकर्ताको पालो’
एंकर लगानीकर्ताको अवधारणालाई सरल भाषामा बुझ्ने हो भने कम्पनीको शेयर सर्वसाधारणका लागि खुला हुनुअघि नै अनुभवी संस्थागत लगानीकर्ताले कम्पनीलाई अध्ययन गरेर लगानी गर्ने।

त्यसपछि सर्वसाधारणले कम्पनीबारे थप जानकारीसहित आफ्नो लगानी निर्णय गर्ने। यसबाट प्राथमिक बजारमा ‘हल्लाको भरमा लगानी गर्ने’ प्रवृत्ति केही हदसम्म घटाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

तर यसका लागि एंकर लगानीकर्ताले कुन मूल्यमा, कति शेयर, कुन आधारमा र कति अवधिका लागि लगानी गरे भन्ने जानकारी पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्ने हुन्छ।

पारदर्शिता कमजोर भयो भने व्यवस्था उल्टै जोखिमपूर्ण
एंकर लगानीकर्ताको व्यवस्था आफैँमा राम्रो अवधारणा भए पनि यसको सफलता नियमको कार्यान्वयनमा निर्भर हुनेछ।

यदि एंकर लगानीकर्ता बन्ने संस्थासँग कम्पनीको प्रवर्द्धक वा सञ्चालकको स्वार्थ जोडिएको छ भने के हुन्छ ? यदि एंकर लगानीकर्तालाई विशेष मूल्य वा विशेष सुविधा दिइयो भने ? यदि सर्वसाधारणभन्दा संस्थागत लगानीकर्तालाई अनुचित लाभ दिइयो भने ? यदि लक–इन अवधिको नियम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भएन भने ? यस्ता प्रश्नको स्पष्ट उत्तर निर्देशिकाले दिनुपर्छ।

एंकर लगानीकर्ता साना लगानीकर्ताको सुरक्षा कवच बन्नुपर्छ, ठूला लगानीकर्ताको विशेषाधिकारको नयाँ ढोका होइन।

सेबोनको निर्देशिकामा के–के स्पष्ट हुनुपर्छ ?
सेबोनले अब जारी गर्ने निर्देशिकालाई लगानीकर्ताले विशेष चासोका साथ हेर्नेछन्। निर्देशिकामा कम्तीमा पनि : कसले एंकर लगानीकर्ता बन्न पाउने ? न्यूनतम लगानी क्षमता कति हुने ? कति प्रतिशत वा कति कित्ता शेयर एंकर लगानीकर्तालाई दिने ? शेयरको मूल्य कसरी निर्धारण गर्ने ? लक–इन अवधि कति हुने ? सम्बन्धित पक्षबीचको स्वार्थ बाझिएमा के गर्ने ? एंकर लगानीकर्ताले लगानी फिर्ता लिन चाहेमा के हुने ? लगानीकर्तालाई कुन–कुन सूचना अनिवार्य रूपमा सार्वजनिक गर्ने ? जस्ता विषय स्पष्ट हुनुपर्छ।

साना लगानीकर्ताको सुरक्षा नै मुख्य कसौटी
नेपालको शेयर बजारमा लाखौँ सर्वसाधारण लगानीकर्ता प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन्। तर सबै लगानीकर्तासँग कम्पनीको वित्तीय अवस्था र जोखिम विश्लेषण गर्ने समान क्षमता हुँदैन।

त्यसैले पूँजी बजारको सुधार गर्दा ठूला संस्थागत लगानीकर्तालाई बजारमा ल्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, साना लगानीकर्तालाई समान सूचना, समान अवसर र पर्याप्त सुरक्षा दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

एंकर लगानीकर्ता व्यवस्था त्यसतर्फको एउटा महत्वपूर्ण कदम बन्न सक्छ। तर यसको वास्तविक सफलता निर्देशिका कति पारदर्शी हुन्छ, नियमन कति कडा हुन्छ र नियम उल्लंघन गर्नेलाई कति प्रभावकारी रूपमा कारबाही गरिन्छ भन्नेमा निर्भर हुनेछ।

निष्कर्ष : एंकर लगानीकर्ता आए, बजारको ‘एंकर’ बलियो हुन्छ ?
एंकर लगानीकर्ताको व्यवस्था लागू भएमा नेपाली प्राथमिक बजारमा संस्थागत लगानीको भूमिका बढ्नेछ। कम्पनीको मूल्यांकनमा व्यावसायिक दृष्टिकोण थपिनेछ।

सर्वसाधारणले पनि कम्पनीको गुणस्तरबारे थप संकेत पाउन सक्नेछन्। लक–इन व्यवस्थाले सूचीकृत भएको तत्कालै ठूलो बिक्रीबाट उत्पन्न हुने दबाबलाई केही हदसम्म रोक्न सक्छ।

तर अन्तिम लाभ साना लगानीकर्ताले कति पाए भन्नेबाट यसको मूल्यांकन हुनुपर्छ। सेबोनले पनि एंकर लगानीकर्तालाई बजारको ‘ठूला खेलाडी’ बनाउने होइन, प्राथमिक बजारमा विश्वास, पारदर्शिता र मूल्य खोज्ने प्रणालीको बलियो आधार बनाउनुपर्छ।

यदि नियम निष्पक्ष भयो, सूचना पूर्ण रूपमा सार्वजनिक भयो र ठूला तथा साना लगानीकर्ताबीच समान व्यवहार सुनिश्चित गरियो भने एंकर लगानीकर्ता नेपाली पूँजी बजारलाई परिपक्व बनाउने महत्वपूर्ण ‘एंकर’ बन्न सक्छ।

तर प्रश्न एउटै हो—एंकर लगानीकर्ता ठूलाका लागि सुरक्षा कवच बन्छ कि सानाका लागि भरोसाको आधार ? यसको जवाफ सेबोनको निर्देशिका र त्यसको कार्यान्वयनले दिनेछ।